सत्यमेव श्रूयते—सर्वेऽत्र उपनिषदि सञ्जाताः संवादाः ज्ञानस्य परममार्गं दर्शयन्ति। एकदा महान् ऋषिः शिष्याय ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं प्रसादेन प्रकाशयति। स ऋषिः प्रथमं अवदत्—चेतना एव इच्छायाः अधिका। चेतना सति, इच्छां करोति; इच्छायाः अनन्तरं चिन्तयति; चिन्तनात् वाचं वदति; वाचात् नाम उच्चारयति; नाम्नि मन्त्राः एकत्वं गच्छन्ति; मन्त्रेषु कर्माणि एकीभवन्ति। एते सर्वे चेतनायाः एकमात्रं मार्गं यान्ति, चेतनास्वरूपाः, चेतनायामेव स्थिताः। अतः, यदि कश्चित् पुरुषः बहु चेतनया युक्तः स्यात्, तस्य ज्ञानाभावात् जनाः वदन्ति—‘स उपस्थितः नास्ति।’ यदि ज्ञानवान् स्यात्, परन्तु चेतनायाः अल्पता अस्ति, तदा केवलं तावता जनाः तं उपयुञ्जन्ति। चेतना एव सर्वेषां एकमात्रं मार्गः, चेतना आत्मा, चेतना प्रतिष्ठा। चेतनायामेव ध्यानं कुर्यात्। यः चेतनायाः ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, स तानि लोकानि प्राप्तवान् भवति, ये प्रतिष्ठिताः, अचलाः; स एव प्रतिष्ठितः, अचलः भवति। यावत् चेतना गच्छति, तावत् स इच्छया यत्र यत्र गच्छति। यः चेतनायाः ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति स पृच्छति—‘भगवन्, चेतनायाः अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, चेतनायाः अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘भगवन्, तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘ध्यानं चेतनायाः अधिकं।’ पृथिवी ध्यानं इव, अन्तरिक्षं ध्यानं इव, दिवं ध्यानं इव, आपः ध्यानं इव, पर्वताः ध्यानं इव, देवाः, मनुष्याः ध्यानं इव। अतः, मनुष्यानां मध्ये ये महत्त्वं प्राप्तवन्तः, ते ध्यानात् इव प्राप्तवन्तः इति दृश्यन्ते; ये क्षुद्राः, कलहप्रियाः, निन्दकाः, वाचालाः, ते न तादृशाः; परन्तु ये शक्तिमन्तः, ते ध्यानात् इव। ध्यानं एव ध्यानं कुर्यात्। यः ध्यानस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, यावत् ध्यानं गच्छति, तावत् स इच्छया यत्र यत्र गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, ध्यानस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, ध्यानस्य अधिकं।’ ‘तद् ब्रूहि’ इति शिष्यः पुनः याचते। ऋषिः अवदत्—‘विज्ञानं ध्यानात् अधिकं।’ विज्ञानात् ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चतुर्थः, इतिहासः पुराणं पञ्चमवेदः, वेदानां वेदः, पितृकर्म, देवसमूहाः, कोशः, वाचः शब्दाः, एकमात्रः मार्गः, देवानां विज्ञानं, ब्रह्मज्ञानं, भूतज्ञानं, राजज्ञानं, नक्षत्रज्ञानं, सर्पदेवज्ञानं, स्वर्गभूमिः, पृथिवी, वायु, आकाशः, आपः, अग्निः, देवाः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, तृणवृक्षाः, वन्यजीवाः, कीटाः, पतत्रिणः, पिपीलिकाः, धर्माधर्मः, सत्यम्-असत्यम्, शुभाशुभम्, हृदयस्य प्रियं-अप्रियं, अन्नं-रसः, इह-परलोकः—एतत् सर्वं विज्ञानात् ज्ञायते। विज्ञानं एव ध्यानं कुर्यात्। यः विज्ञानस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, स तानि लोकानि प्राप्तवान् भवति, ये विज्ञानवन्तः, अज्ञानवन्तः न; यावत् विज्ञानं गच्छति, तावत् इच्छया यत्र यत्र गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, विज्ञानस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, विज्ञानस्य अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘बलं विज्ञानात् अधिकं।’ शतं विज्ञानवन्तः जनाः एकं बलवन्तं न कम्पयन्ति। बलवान् सन्, उत्तिष्ठति; उत्तिष्ठन्, विचरति; विचरन्, समीपं गच्छति; समीपं गच्छन्, उपविशत्; उपविशत्, पश्यति; शृणोति; चिन्तयति; जानाति; कर्म करोति; विज्ञानं करोति। बलात् पृथिवी स्थितः, बलात् अन्तरिक्षः, बलात् दिवः, बलात् पर्वताः, बलात् देवाः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, तृणवृक्षाः, वन्यजीवाः, कीटाः, पतत्रिणः, पिपीलिकाः; बलात् लोकः स्थितः। बलं एव ध्यानं कुर्यात्। यः बलस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, यावत् बलं गच्छति, तावत् इच्छया यत्र यत्र गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, बलस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, बलस्य अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘अन्नं बलात् अधिकं।’ यदि दशरात्रं न खादति, जीवति, तदा स दृष्टा, श्रोता, चिन्तिता, ज्ञाता, कर्ता, विज्ञानवान् भवति; परन्तु खादन्, अन्नार्थं दृष्टा, श्रोता, चिन्तिता, ज्ञाता, कर्ता, विज्ञानवान् भवति। अन्नं एव ध्यानं कुर्यात्। यः अन्नस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, स तानि लोकानि प्राप्तवान् भवति, ये अन्नपानसमृद्धाः; यत्र अन्नं, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, अन्नस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, अन्नस्य अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘आपः अन्नात् अधिकं।’ यदि वर्षा न भवति, जीवाः दुःखिताः, ‘अन्नं अल्पं भविष्यति’ इति चिन्तयन्ति। यदि वर्षा शुभा भवति, जीवाः हृष्टाः, ‘अन्नं बहु भविष्यति’ इति। एताः सर्वाः रूपाः—पृथिवी, दिवः, स्वर्गः, पर्वताः, देवाः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, तृणवृक्षाः, वन्यजीवाः, कीटाः, पिपीलिकाः—एताः सर्वाः आपः रूपाः। आपः एव ध्यानं कुर्यात्। यः आपस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, स सर्वान् कामान् प्राप्तवान्, तृप्तः भवति; यत्र आपः, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, आपस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, आपस्य अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘अग्निः आपः अधिकः।’ अग्निः वायुं गृहीत्वा, आकाशं भेदयति; तदा जनाः वदन्ति—‘विद्युत्, गर्जति, वर्षिष्यति।’ अग्निः प्रथमं प्रकाशते, अनन्तरं आपः उत्पद्यते। एताः विद्युतः, उपरि तिर्यक् च प्रकाशन्ति, गर्जन्ति। अतः जनाः वदन्ति—‘विद्युत्, गर्जति, वर्षिष्यति।’ अग्निः प्रथमं प्रकाशते, अनन्तरं आपः उत्पद्यते। अग्निं एव ध्यानं कुर्यात्। यः अग्नेः ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, स दीप्तः भवति; प्रकाशयुक्तान् लोकान् प्राप्तवान्, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, अग्नेः अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, अग्नेः अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘आकाशः अग्नेः अधिकः।’ आकाशे सूर्यः, चन्द्रः, विद्युत्, तारा, अग्निः स्थिताः। आकाशात् आह्वयति, आकाशात् शृणोति, आकाशे प्रत्युत्तरं दत्ते, आकाशे रमते, आकाशे न रमते, आकाशे जन्म भवति, आकाशे पुनः जन्म भवति। आकाशं एव ध्यानं कुर्यात्। यः आकाशस्य ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, विशालान्, प्रकाशमान्, निर्बाधान् लोकान् प्राप्तवान्, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, आकाशस्य अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, आकाशस्य अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘स्मृति आकाशात् अधिका।’ यदि बहवः जनाः सन्ति, स्मरणं न कुर्वन्ति, न शृण्वन्ति, न चिन्तयन्ति, न जानन्ति। स्मरणं सति, शृण्वन्ति, चिन्तयन्ति, जानन्ति। स्मरणात् पुत्रान्, गोः, ज्ञायते। स्मृतिं एव ध्यानं कुर्यात्। यः स्मृत्याः ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, यत्र स्मृति, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, स्मृत्याः अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, स्मृत्याः अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘आशा स्मृत्याः अधिका।’ यदि वेदान् न स्मरति, आशया कर्माणि करोति, पुत्रान्, गाः इच्छति, इमं लोकं, परलोकं इच्छति। आशां एव ध्यानं कुर्यात्। यः आशायाः ब्रह्मत्वेन ध्यानं करोति, सर्वे कामाः आशया सिद्ध्यन्ति, इच्छाः न विफलाः। यत्र आशा, तत्र इच्छया गच्छति। स पृच्छति—‘भगवन्, आशायाः अधिकं किम् अस्ति?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘आस्ति, आशायाः अधिकं।’ शिष्यः पुनः याचते—‘तद् ब्रूहि।’ ऋषिः अवदत्—‘प्राणः आशायाः अधिकः।’ यथा चक्रनाभौ सर्वे अरे स्थिताः, तथा सर्वं प्राणे स्थितम्। प्राणः प्राणेन संचरति, प्राणः प्राणाय ददाति, प्राणः प्राणार्थं ददाति। प्राणः पिता, प्राणः माता, प्राणः भ्राता, प्राणः भगिनी, प्राणः आचार्यः, प्राणः ब्राह्मणः। यदि कश्चित् पितरं, मातरं, भ्रातरं, भगिनीं, आचार्यं, ब्राह्मणं कठोरं वदति, जनाः वदन्ति—‘धिक्, पितरं हन्ता, मातरं हन्ता, भ्रातरं हन्ता, भगिनीं हन्ता, आचार्यं हन्ता, ब्राह्मणं हन्ता।’ यदि तान् शूलद्वारा ताडयति, यावत् प्राणः न निष्क्रान्तः, जनाः न वदन्ति—‘पितरं हन्ता’ इत्यादि। प्राणः एव एते सर्वे। यः एवं पश्यति, चिन्तयति, जानाति, स सर्वेभ्यः अधिकं वदति। यदि कश्चित् तं वदति—‘त्वं सर्वेभ्यः अधिकं वदसि’ स प्रत्यवदेत्—‘सर्वेभ्यः अधिकं वदामि’ इति, न निन्देत्। परन्तु सत्येन वदति यः, स एव सर्वेभ्यः अधिकं वदति। शिष्यः वदति—‘भगवन्, सत्येन सर्वेभ्यः अधिकं वदितुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘सत्यं ज्ञातुम् इच्छेत्।’ शिष्यः पुनः याचते—‘सत्यं ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘ज्ञानेन सत्यं वदति; अज्ञानेन न वदति। केवलं ज्ञानेन सत्यं वदति।’ ज्ञानं एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, ज्ञानं ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘चिन्तनात् ज्ञानं भवति; नाम्ना न ज्ञायते, केवलं चिन्तनात् ज्ञायते।’ चिन्तनं एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, चिन्तनं ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘श्रद्धा सति, चिन्तनं भवति; श्रद्धया विना चिन्तनं न भवति। श्रद्धया एव चिन्तनं भवति।’ श्रद्धां एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, श्रद्धां ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘धृत्या श्रद्धा भवति; धृत्या विना श्रद्धा न भवति। धृत्या एव श्रद्धा भवति।’ धृतिं एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, धृतिं ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘कर्मणा धृतिः भवति; कर्मणा विना धृतिः न भवति। कर्मणा एव धृतिः भवति।’ कर्म एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, कर्म ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘सुखं प्राप्त्वा कर्म करोति; सुखं न प्राप्त्वा कर्म न करोति। सुखं प्राप्त्वा एव कर्म करोति।’ सुखं एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, सुखं ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘यत् महत्, तद् सुखं; क्षुद्रे सुखं नास्ति। महत् एव सुखं।’ महत् एव ज्ञातुम् इच्छेत्। शिष्यः वदति—‘भगवन्, महत् ज्ञातुम् इच्छामि।’ ऋषिः अवदत्—‘यत्र अन्यं न पश्यति, न शृणोति, न जानाति, तद् महत्। यत्र अन्यं पश्यति, शृणोति, जानाति, तद् क्षुद्रं। यत् महत्, तद् अमृतम्; क्षुद्रं मृत्युः।’ शिष्यः पृच्छति—‘कस्मिन् स्थितम्?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘स्वस्य महिमा, अथवा महिमायामपि न स्थितम्।’ जनाः वदन्ति—‘महिमा गाः, अश्वाः, हस्तिनः, सुवर्णं, दासाः, पत्न्यः, क्षेत्राणि, गृहाणि।’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘न अहम् एवं वदामि।’ शिष्यः पृच्छति—‘किम् तर्हि?’ ऋषिः प्रत्यवदत्—‘एकं अन्यत्र स्थितम्।’ स एव अधः, स एव ऊर्ध्वः, स एव पृष्ठतः, स एव अग्रतः, स एव दक्षिणतः, स एव वामतः; स एव सर्वम्।