एकदा नारदः भगवन्तम् सनत्कुमारम् उपसंगम्य विनयपूर्वकं प्राह— “भगवन्, अहं मन्त्रविद्यया तु परिचितः अस्मि, आत्मविद्यया तु न। श्रुतमस्ति यः आत्मवित् स एव दुःखस्य पारं गच्छति। अहं दुःखितः अस्मि, भगवन्, मां दुःखस्य पारं नयतु।” तदा सनत्कुमारः उवाच— “यत् त्वया अधीतं तत् नामैव केवलम्।” नारदः पुनरपि पप्रच्छ— “किं तत् नाम?” सनत्कुमारः अवदत्— “ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चतुर्थः, इतिहासः पुराणं च पञ्चमवेदः, वेदानां वेदः, पितृविद्या, गणनाविद्या, दैवविद्या, धनविद्या, वाक्, एकायनम्, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतेषु विद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पविद्या, प्रेतविद्या— एतत्सर्वं नामैव। नाम एव ध्यानं कुर्यात्।” यः नाम ब्रह्मेत्युपासते, यावज्जनाम् व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि नाम्नः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “नाम्नः परं किञ्चिदस्ति।” स पुनरपि प्रार्थयामास— “तद् ब्रूहि भगवन्।” सनत्कुमारः अवदत्— “वाक् नामतः परा। वाक् एव ऋग्वेदादीन् सर्वान् वेदान्, इतिहासपुराणादीन्, पितृदैवविद्यादीन्, सर्वं वदति। विना वाचा धर्माधर्मौ, सत्यं मिथ्या, हित्वाहितं, प्रियमप्रियं न विज्ञायेत। वाचा सर्वं विज्ञायते। वाक् एव ध्यानं कुर्यात्।” यः वाक् ब्रह्मेत्युपासते, यावद्वाच व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि वाचः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “वाचः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “मनः वाचः परम्। यथा द्वे आमलक्यौ हस्तेन गृह्येते, एवं नाम वाचं च मनसा गृह्णाति। मनसा चिन्तयन् मन्त्रान् पठति, इच्छन् कर्म करोति, पुत्रान् पशून् इच्छति, इमं लोकं परं वा इच्छति। मन एव आत्मा, मन एव लोकः, मन एव ब्रह्म। मन एव ध्यानं कुर्यात्।” यः मनः ब्रह्मेत्युपासते, यावन्मनः व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि मनसः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “मनसः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “सङ्कल्पः मनसः परम्। सङ्कल्पयन् एव चिन्तयति, ततः वक्ति, ततः नाम ग्रहीते, नाम्नि मन्त्राः एकीभवन्ति, मन्त्रेषु कर्माणि। सर्वे एते सङ्कल्पमेव एकायनं, सङ्कल्परूपाः, सङ्कल्पे प्रतिष्ठिताः। स्वर्गपृथिव्यादयः, वाय्वाकाशादयः, आपोऽग्नयः च सङ्कल्पे प्रतिष्ठिताः। वर्षस्य कृते सङ्कल्पः, वर्षस्य कृते अन्नं, अन्नस्य कृते प्राणः, प्राणस्य कृते मन्त्राः, मन्त्राणां कृते कर्माणि, कर्मणां कृते लोकः, लोकस्य कृते सर्वं सङ्कल्प्यते। सङ्कल्प एव ध्यानं कुर्यात्।” यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपासते, स स्थिरलोकान् प्राप्नोति, स्वयम् अपि स्थिरः भवति। यावद् सङ्कल्पः व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि सङ्कल्पात् परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “सङ्कल्पात् परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “चेतना सङ्कल्पात् परा। चेतयन् एव सङ्कल्पयति, चिन्तयति, वक्ति, नाम ग्रहीते, नाम्नि मन्त्राः, मन्त्रेषु कर्माणि। सर्वे एते चेतनां एकायनं, चेतनारूपाः, चेतनायाम् एव प्रतिष्ठिताः। यदि कश्चित् बहु चेतनः स्यात्, तस्य अज्ञस्य ‘नास्ति’ इति वदन्ति। यदि केवलं ज्ञः, न चेतनः, तदा अल्पचेतनः केवलं तावता जनैः उपेक्ष्यते। चेतनैव एकायनम्, चेतनैव आत्मा, चेतनैव प्रतिष्ठा। चेतनां ध्यानं कुर्यात्।” यः चेतनां ब्रह्मेत्युपासते, स स्थिरलोकान् प्राप्नोति, स्वयम् अपि स्थिरः भवति। यावद् चेतना व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि चेतनायाः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “चेतनायाः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “ध्यानं चेतनायाः परम्। पृथिवी ध्यानमिव, अन्तरिक्षं ध्यानमिव, द्यौः ध्यानमिव, आपः ध्यानमिव, पर्वतानि ध्यानमिव, देवमनुष्याः च ध्यानमिव। ये मनुष्येषु महान्तः भवन्ति, ते ध्यानात् एव भवन्ति; ये तु अल्पाः, कलहप्रियाः, निन्दकाः, बहुवादिनः, ते न तथा; ये तु वीर्यवन्तः, ते ध्यानात् एव भवन्ति। ध्यानं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः ध्यानं ब्रह्मेत्युपासते, यावद्द्यानं व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि ध्यानात् परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “ध्यानात् परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “विज्ञानं ध्यानात् परम्। विज्ञानात् ऋग्वेदादीन् सर्वान् वेदान्, इतिहासपुराणादीन्, पितृदैवविद्यादीन्, सर्वं विज्ञायते। विज्ञानं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः विज्ञानं ब्रह्मेत्युपासते, स विज्ञानेषु लोकान् प्राप्नोति, अविज्ञानेषु न। यावद्विज्ञानं व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि विज्ञानात् परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “विज्ञानात् परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “बलं विज्ञानात् परम्। शतं विज्ञातॄन् एकं बलिनं न कम्पयन्ति। बलिनः सञ्जायते, सञ्जायमानः विचरति, विचरन् उपैति, उपेत्य उपविशति, उपविश्य पश्यति, शृणोति, चिन्तयति, विज्ञाति, करोति, विज्ञाति। बलात् पृथिव्यादयः, देवमनुष्याः, पशुपक्ष्यादयः, सर्वं बलात् तिष्ठति। बलं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः बलं ब्रह्मेत्युपासते, यावद्बलं व्याप्नोति, तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि बलात् परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “बलात् परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “अन्नं बलात् परम्। यदि दशरात्रं नाश्नीयात्, स जीवन् अपि श्रोता, द्रष्टा, चिन्तयिता, विज्ञाता, कर्ता, विज्ञातैव भवति; यदा तु खादति, तदा अन्नस्य कृते एव एषः सर्वः भवति। अन्नं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः अन्नं ब्रह्मेत्युपासते, स अन्नपानयुक्तान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र अन्नं तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि अन्नस्य परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “अन्नस्य परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “आपः अन्नात् पराः। वर्षाभावे प्राणिनः शुष्यन्ति, ‘अन्नं क्षयं यास्यति’ इति चिन्तयन्ति। वर्षे सति प्राणिनः हृष्यन्ति, ‘बहु अन्नं भविष्यति’ इति। एते रूपाः— पृथिव्यादयः, पर्वतानि, देवमनुष्याः, पशुपक्ष्यादयः, तृणवनस्पत्यादयः, सर्वं जलरूपमेव। आपः एव ध्यानं कुर्यात्।” यः आपः ब्रह्मेत्युपासते, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति, तृप्तः भवति; यत्र आपः तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि आपः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “आपः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “अग्निः आपः परः। यदा अग्निः वातम् आदत्ते, आकाशम् अपि विदारयति; तदा जनाः वदन्ति— ‘विद्युत्, गर्जति, वृष्टिः भविष्यति’ इति। अग्निः प्रथमं प्रकाशते, ततः आपः सृजति। विद्युतः गर्जन्त्यः, तिर्यग्गमनाः, ता गर्जन्ति। अग्निः प्रथमं प्रकाशते, ततः आपः सृजति। अग्निं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः अग्निं ब्रह्मेत्युपासते, स दीप्तः भवति, तमोवर्जितान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र अग्निः तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि अग्नेः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “अग्नेः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “आकाशः अग्नेः परः। आकाशे सूर्यचन्द्रमसौ, विद्युतः, नक्षत्राणि, अग्निः च प्रतिष्ठिताः। आकाशेन आह्वयन्ति, आकाशेन शृण्वन्ति, आकाशे रमन्ते, आकाशे न रमन्ते, आकाशे जायन्ते, आकाशे एव लीयन्ते। आकाशं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः आकाशं ब्रह्मेत्युपासते, स विशालदीप्तानिरुद्धान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र आकाशः तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि आकाशस्य परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “आकाशस्य परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “स्मृतिरेकाकाशात् परा। यदि बहवः जनाः अपि स्युः, न स्मरन्ति चेत्, न शृण्वन्ति, न चिन्तयन्ति, न जानन्ति। स्मरन्ति चेत्, शृण्वन्ति, चिन्तयन्ति, जानन्ति। स्मृत्या पुत्रान्, स्मृत्या पशून् जानाति। स्मृतिं एव ध्यानं कुर्यात्।” यः स्मृतिं ब्रह्मेत्युपासते, यत्र स्मृतिः तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमपि स्मृतेः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “स्मृतेः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “आशा स्मृतेः परा। यदि न स्मरति, तथापि आशया कर्माणि करोति, पुत्रान् पशून् इच्छति, इमं लोकं परं वा इच्छति। आशामेव ध्यानं कुर्यात्।” यः आशां ब्रह्मेत्युपासते, तस्य सर्वे कामाः आशया सम्पद्यन्ते, तस्य किञ्चिदपि न व्यभिचरति। यत्र आशा तत्र स यथाकामं विचरति। स उपासकः पृच्छति— “किमप्याशायाः परं अस्ति?” सनत्कुमारः प्रत्याह— “आशायाः परं किञ्चिदस्ति।” “तद् ब्रूहि भगवन्” इति स प्रार्थयामास। सनत्कुमारः अवदत्— “प्राण आशायाः परः। यथा चक्रनाभौ सर्वाणि अराणि प्रतिष्ठितानि, एवं सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्। प्राणः प्राणेन चरति, प्राणः प्राणाय ददाति, प्राणः प्राणस्य कृते ददाति। प्राण एव पिता, माता, भ्राता, भगिनी, आचार्यः, ब्राह्मणः च। यदि कश्चित् पित्रादिषु कटुवचनं ब्रूयात्, ‘पितृहन्, मातृहन्, भ्रातृहन्, भगिन्यहन्, आचार्यहन्, ब्राह्मणहन्’ इति जनाः वदन्ति। यदि तान् शूलैः अपि ताडयेत्, यावत् प्राणो न निष्क्रामति, तावत् न हन्ता इति वदन्ति। प्राण एव सर्वम्। एवं यो पश्यति, चिन्तयति, जानाति, स सर्वान् अतीत्य वदति। यदि कश्चित् तस्मै ‘त्वं सर्वान् अतीत्य वदसि’ इति ब्रूयात्, स एवमुत्तरं दद्यात्— ‘अहं सर्वान् अतीत्य वदामि’ इति, न प्रतिषेधयेत्।” सनत्कुमारः पुनरुवाच— “सर्वान् अतीत्य वदति यः सत्येन वदति। ‘भगवन्, सत्येन अतीत्य वदितुम् इच्छामि।’ ‘सत्यं वेदितुम् इच्छेत्।’ ‘भगवन्, सत्यं वेदितुम् इच्छामि।’” सनत्कुमारः अवदत्— “ज्ञात्वा एव सत्यं वदति; अज्ञात्वा न वदति। केवलं ज्ञानेन एव सत्यं वदति। ज्ञानमवेतव्यम्। ‘भगवन्, ज्ञानं वेदितुम् इच्छामि।’” सनत्कुमारः अवदत्— “चिन्तयन् एव जानाति; न नाम्ना जानाति, केवलं चिन्तया एव जानाति। चिन्तनमवेतव्यम्। ‘भगवन्, चिन्तनं वेदितुम् इच्छामि।’” सनत्कुमारः अवदत्— “श्रद्धया एव चिन्तयति; अश्रद्दधानः न चिन्तयति। श्रद्धया एव चिन्तयति। श्रद्धा एव अवेतव्या।