एकदा, यथैकः पुरुषः गान्धारदेशात् नीतः, तस्य नेत्रयोः पटः बद्धः। यदि सः पटं अपास्य, तस्मै कश्चित् दिशं दर्शयेत्—"एषा गान्धारदेशस्य दिशा, एतेन मार्गेण गच्छ"—इति चेत्, सः तदा ग्रामात् ग्रामं पृच्छन्, प्राज्ञः बुद्धिमान् च पुरुषः गान्धारदेशं प्राप्नोति। एवं हि, यः पुरुषः आचार्यं लभते, सः ज्ञातुम् अर्हति, यावत् सः विमुक्तः न भवति, तावत् एव; विमुक्तः सन् तु सः परमं प्राप्नोति। यः अयं सूक्ष्मः अस्य सर्वस्य सारः अस्ति, सर्वं तदात्मानं धारयति। सः एव सत्यम्, सः एव आत्मा। तत्त्वम् असि, श्वेतकेतु। इति उक्ते, श्वेतकेतुः पप्रच्छ—"भोः भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि"। सः प्रत्यवदत्—"एवं भवतु, सोम्य"। पुनः उवाच—"सोम्य, यदा कश्चन कष्टेन पीडितः भवति, तदा तस्य बन्धवः समागच्छन्ति, पृच्छन्ति च—'मां जानासि किम्? मां जानासि किम्?'। यावत् तस्य वाक् मनसि न लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः देवेषु परमेषु, तावत् सः तान् जानाति।" "यदा तु वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परमदेवते, तदा सः तान् न जानाति।" "यः अयं सूक्ष्मः अस्य सर्वस्य सारः अस्ति, सर्वं तदात्मानं धारयति। सः एव सत्यम्, सः एव आत्मा। तत्त्वम् असि, श्वेतकेतु।" पुनः श्वेतकेतुः पप्रच्छ—"भोः भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि"। सः प्रत्यवदत्—"एवं भवतु, सोम्य"। "सोम्य, यदा कश्चन पुरुषः चौर्यम् कृत्वा आनय्यते, तदा जनाः वदन्ति—'अयं चौर्यं कृतवान्, अयं पापं कृतवान्, अस्य परशुः दहति'। यदि सः कर्ता भवति, स्वं मिथ्यां करोति। मिथ्याभिप्रायः सन्, मिथ्यया आत्मानं छादयन्, दह्यमानः परशुं गृह्णाति; सः दह्यते, ततो हन्यते च।" "यदि तु सः कर्ता न भवति, स्वं सत्यम् करोति। सत्याभिप्रायः सन्, सत्येन आत्मानं छादयन्, दह्यमानः परशुं गृह्णाति; सः न दह्यते, ततो मोच्यते।" "यथा सः तत्र न दह्यते, एवं सर्वं तदात्मानं धारयति। सः एव सत्यम्, सः एव आत्मा। तत्त्वम् असि, श्वेतकेतु।" एवं सः अवगच्छत्, एवं सः अवगच्छत्। अन्यत्र, नारदः सनत्कुमारं उपससार। सः उवाच—"भगवन्, मां उपदिश"। सनत्कुमारः प्रत्यवदत्—"यत् त्वया ज्ञातं तत् उपेत्य माम् उपगच्छ; तदनन्तरं वक्ष्यामि"। एवं उktम्। नारदः उवाच—"भगवन्, ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्ववेदं चतुर्थं, इतिहासं पुराणं च पञ्चमं वेदम्, वेदानां वेदं, पितृविद्याम्, गणितम्, दैवं च, निधिं, वाक्, एकायनं, देवविद्याम्, ब्रह्मविद्याम्, भूतेषु विद्याम्, क्षत्रविद्याम्, नक्षत्रविद्याम्, सर्पविद्याम्, पिशाचविद्याम्—एतत् सर्वं पठामि, भगवन्।" "भगवन्, अहं मन्त्रविद् अस्मि, न तु आत्मविद्। श्रुतम् मया—'आत्मविद्या एव दुःखस्य पारं गच्छति' इति। अहं दुःखार्तः, भगवन्। मां दुःखस्य पारं नयतु"। सनत्कुमारः प्रत्यवदत्—"यद् त्वया अधीतं, तत् नाम मात्रम् एव।" "ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चतुर्थः, इतिहासः, पुराणं पञ्चमः वेदः, वेदानां वेदः, पितृविद्या, गणितम्, दैवम्, निधिः, वाक्, एकायनम्, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतेषु विद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पविद्या, पिशाचविद्या—एतत् सर्वं नाम एव। नाम ब्रह्मेत्युपासीत।" "यः नाम ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् नाम गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः नाम ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् नाम्नः परम् अस्ति?'। 'आम्, नाम्नः परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "वाक् हि नाम्नः परा। वाक् एव ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्ववेदं चतुर्थं, इतिहासं, पुराणं पञ्चमं वेदम्, वेदानां वेदं, पितृयज्ञं, देवयज्ञं, निधिं, वाक्पदम्, एकायनम्, देवविद्याम्, ब्रह्मविद्याम्, भूतेषु विद्याम्, क्षत्रविद्याम्, नक्षत्रविद्याम्, सर्पविद्याम्, पिशाचविद्याम्, दिवं च पृथिवीं च, वायुम् आकाशं च, आपः अग्निं च, देवान् मानवांश्च, पशून् पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्षिसर्पान्, पिपीलिकाः, धर्माधर्मौ, सत्यमनृतम्, शुभाशुभम्, हृद्यं च अहृद्यं च—एतत् सर्वं वाचा एव ज्ञायते। वाचम् उपासीत।" "यः वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् वाक् गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् वाचः परम् अस्ति?'। 'आम्, वाचः परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "मनः वाचः परम्। यथा द्वे आमलक्यौ, द्वे कोल्यौ, द्वे बिल्व्यौ हस्ते गृहीते, एवं वाक् नाम च मनसा गृहीते। मनसा चिन्तयन् मन्त्रान् पठति; सङ्कल्पयन् कर्म करोति; पुत्रान् पशून् वा इच्छन् इच्छति; लोकं वा अमुं इच्छन् इच्छति। मन एव आत्मा, मन एव लोकः, मन एव ब्रह्म। मन उपासीत।" "यः मनः ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् मनः गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः मनः ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् मनसः परम् अस्ति?'। 'आम्, मनसः परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "सङ्कल्पः मनसः परम्। यदा सङ्कल्पयति, तदा चिन्तयति; तदा वदति; तदा नाम वदति; नाम्नि मन्त्राः एकीभवन्ति; मन्त्रेषु कर्माणि।" "एते सर्वे एकेनैव सङ्कल्पेन एकायनाः, सङ्कल्पात्मानः, सङ्कल्पे प्रतिष्ठिताः। दिवं पृथिवीं च सङ्कल्पे प्रतिष्ठेते; वायुम् आकाशं च सङ्कल्पे प्रतिष्ठेते; आपः अग्निं च सङ्कल्पे प्रतिष्ठेते। सङ्कल्पार्थम् एव वर्षम् इच्छन्ति; वर्षार्थम् अन्नम् इच्छन्ति; अन्नार्थम् प्राणम् इच्छन्ति; प्राणार्थम् मन्त्रान् इच्छन्ति; मन्त्रार्थम् कर्म इच्छन्ति; कर्मार्थम् लोकम् इच्छन्ति; लोकार्थम् सर्वम् इच्छन्ति। एषः सङ्कल्पः। सङ्कल्पम् उपासीत।" "यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः स्थिराणि लोकान् प्राप्नोति, स्वयम् अपि स्थिरः भवति। यावत् सङ्कल्पः गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् सङ्कल्पस्य परम् अस्ति?'। 'आम्, सङ्कल्पस्य परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "चेतना सङ्कल्पात् परा। चेतयन् एव सङ्कल्पयति; तदा चिन्तयति; तदा वदति; तदा नाम वदति; नाम्नि मन्त्राः एकीभवन्ति; मन्त्रेषु कर्माणि।" "एते सर्वे एकेनैव चेतसा एकायनाः, चेतनात्मानः, चेतसि प्रतिष्ठिताः। अतः, यदि कश्चन बहु चेतनः स्यात्, तस्य यदि न जानाति, तर्हि जनाः वदन्ति—'अयं नास्ति'। अथ यदि सः जानाति, चेतनं च नास्ति, तर्हि यावत् चेतनं तावत् एव जनाः तं उपगच्छन्ति। चेतनैव एकायनम्, चेतनैव आत्मा, चेतनैव प्रतिष्ठा। चेतनाम् उपासीत।" "यः चेतनां ब्रह्मेत्युपास्ते, सः स्थिराणि लोकान् प्राप्नोति, स्वयम् अपि स्थिरः भवति। यावत् चेतना गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः चेतनां ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् चेतनायाः परम् अस्ति?'। 'आम्, चेतनायाः परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "ध्यानं चेतनायाः परम्। पृथिवी ध्यानं इव दृश्यते, अन्तरिक्षं ध्यानं इव, द्यौः ध्यानं इव, आपः ध्यानं इव, पर्वताः ध्यानं इव, देवाः च मानवाः च ध्यानं इव। अतः, ये मनुष्याः महत्त्वं प्राप्नुवन्ति, ते ध्यानात् इव प्राप्नुवन्ति; ये तु लघवः, कलहप्रियाः, निन्दकाः, बहुवादिनः, ते न तथा; ये तु बलवन्तः, ते ध्यानात् इव सन्ति। ध्यानम् उपासीत।" "यः ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् ध्यानं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् ध्यानस्य परम् अस्ति?'। 'आम्, ध्यानस्य परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "विज्ञानं ध्यानात् परम्। विज्ञानात् एव ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्ववेदं चतुर्थं, इतिहासं, पुराणं पञ्चमं वेदम्, वेदानां वेदं, पितृयज्ञं, देवयज्ञं, निधिं, वाक्पदम्, एकायनम्, देवविद्याम्, ब्रह्मविद्याम्, भूतेषु विद्याम्, क्षत्रविद्याम्, नक्षत्रविद्याम्, सर्पविद्याम्, पिशाचविद्याम्, दिवं पृथिवीं च, वायुम् आकाशं च, आपः अग्निं च, देवान् मानवांश्च, पशून् पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्षिसर्पान्, पिपीलिकाः, धर्माधर्मौ, सत्यमनृतम्, शुभाशुभम्, हृद्यं च अहृद्यं च, अन्नं रसं च, इमं लोकं परं लोकं च—एतत् सर्वं विज्ञानात् एव ज्ञायते। विज्ञानम् उपासीत।" "यः विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः विज्ञानवतां लोकान् प्राप्नोति, न तु अविज्ञानवताम्। यावत् विज्ञानं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् विज्ञानस्य परम् अस्ति?'। 'आम्, विज्ञानस्य परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "बलं विज्ञानात् परम्। शतं अपि विज्ञानवन्तः, एकं अपि बलवन्तं न सम्प्रकम्पयन्ति। यदा बलवान् भवति, तदा उत्तिष्ठति; उत्तिष्ठन् विचरति; विचरन् उपैति; उपेत्य उपविशति; उपविश्य पश्यति; शृणोति; चिन्तयति; जानाति; करोति; विज्ञाति। बलात् एव पृथिवी तिष्ठति; बलात् अन्तरिक्षम्; बलात् द्यौः; बलात् पर्वताः; बलात् देवाः मानवाः च; बलात् पशवः पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्षिसर्पान्, पिपीलिकाः; बलात् एव लोकोऽयम् स्थितः। बलम् उपासीत।" "यः बलं ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् बलं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः बलं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् बलस्य परम् अस्ति?'। 'आम्, बलस्य परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "अन्नं बलस्य परम्। यदि दशरात्रं न खादति, तदा अपि जीवति चेत्, सः द्रष्टा, श्रोता, मन्ता, विज्ञाता, कर्ता, विज्ञापकः भवति; यदा तु खादति, तदा अन्नस्य कृते एव एतानि सर्वाणि भवति। अन्नम् उपासीत।" "यः अन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः अन्नपानसम्पन्नान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र अन्नं, तत्र सः यत्र इच्छति तत्र गच्छति। यः अन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते, सः पृच्छति—'किम् अन्नस्य परम् अस्ति?'। 'आम्, अन्नस्य परम् अस्ति' इति प्रतिवचः। 'तत् मे व्याख्यातुम् इच्छामि' इति।" "आपः अन्नात् पराः। यदि वर्षा न भवति, तदा प्राणिनः शुष्यन्ति—'अन्नं न्यूनं भविष्यति' इति चिन्तयन्ति। यदि वर्षा भवति, तदा प्राणिनः हृष्यन्ति—'बहु अन्नं भविष्यति' इति। एते सर्वे रूपाः—पृथिवी, द्यौः, पर्वताः, देवाः, मानवाः, पशवः, पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्षिसर्पान्, पिपीलिकाः—एतत् सर्वम् आपां रूपम्। आपः उपासीत।