प्रियः श्वेतकेतुः, तव पितरौ पुत्रं उपविश्य उपदिशतः—यदा कश्चित् एतस्य महतः वृक्षस्य मूलं हन्ति, स जीवन् रसं स्रावयति; मध्ये हतः अपि जीवन् रसं स्रावयति; अग्रे हतः अपि जीवन् रसं स्रावयति। जीवात्मना व्याप्य सः तिष्ठति, प्रहृष्टः, पोषणं पिबन्। यदि प्राणः एका शाखायाः वियच्छति, सा शाखा शुष्यति; द्वितीयायाः वियच्छति, सा अपि शुष्यति; तृतीयायाः वियच्छति, सा अपि शुष्यति; सर्वासु वियच्छति, सर्वाः शुष्यन्ति। एवं, पुत्र, त्वं अवगच्छ। इत्येवम् उक्त्वा, पुनः उवाच—यदा तस्मात् प्राणः निर्गच्छति, सः नूनं म्रियते; प्राणः तु न म्रियते। यत् एषः सूक्ष्मः रसः अस्ति, एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो इति। अथ सः पप्रच्छ—"भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।" सः प्रतिजग्राह—"एवं, सोम्य।" ततः पितरौ अवदत्—"एहि, सोम्य, वटस्य फलम् आनय।" सः आनयत्। "इदानीं, भिन्धि।" सः अभिनत्। "किं पश्यसि?" "अतिसूक्ष्माणि बीजानि, भगवन्।" "एकं भिन्धि।" सः अभिनत्। "किं पश्यसि?" "न किञ्चन, भगवन्।" तदा पितरौ अवदत्—"सोम्य, एषः सूक्ष्मः रसः त्वया न दृश्यते, किन्तु तस्माद् एव एषः महावृक्षः तिष्ठति। तद्, सोम्य, निश्चिन्त्य।" यत् एषः सूक्ष्मः रसः अस्ति, एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो इति। पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।" सः प्रतिजग्राह—"एवं, सोम्य।" पुनः पितरौ अवदत्—"एतत् लवणं उदके स्थापय, प्रातः मम आगच्छ।" सः तथा अकुरुत्। प्रातः "यत् रात्रौ उदके लवणं स्थापितम्, तत् आनय," इति उक्ते, सः अन्वेष्य न प्राप्नोत्। "सीम्नः जलं रसं पिब—कथमस्ति?" "लवणम्।" "मध्ये पिब—कथमस्ति?" "लवणम्।" "पार्श्वतः पिब—कथमस्ति?" "लवणम्।" "इदानीं मम उपविश।" सः उपाविशत्। लवणं विलीनम्। पितरौ अवदत्—"सोम्य, त्वया अत्र न दृश्यते, किन्तु अस्ति एव।" यत् एषः सूक्ष्मः रसः अस्ति, एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो। पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।" सः प्रतिजग्राह—"एवं, सोम्य।" अन्यदा पितरौ अवदत्—"सोम्य, यथा कश्चित् गान्धारदेशात् नेत्रौ बद्ध्वा नीतः, पश्चात् जनसमूहे विमुक्तः, सः पूर्वं पश्चिमं दक्षिणं उत्तरं च सर्वतः वातयन् भ्रमति। यदि कश्चित् तस्य नेत्रबन्धनं विमोचयेत्, दिशं दर्शयेत्—'गान्धारः एषा दिशः, तत्र गच्छ' इति, सः ग्रामात् ग्रामं पृच्छन्, प्राज्ञः बुद्धिमान् पुरुषः गान्धारम् एव प्राप्नोति। एवं हि, उपदेशकस्य समीपे स्थितः पुरुषः जानाति, यावत् न विमुक्तः; विमुक्तः सन्, तदा प्राप्नोति। यत् एषः सूक्ष्मः रसः अस्ति, एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो। पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।" सः प्रतिजग्राह—"एवं, सोम्य।" पुनः पितरौ अवदत्—"सोम्य, यदा पुरुषः व्याधितः भवति, तस्य बन्धवः उपतिष्ठन्ति—'मां जानासि किम्?' इति पृच्छन्ति। यावत् तस्य वाक् मनसि न लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परदेवते, तावत् सः तान् जानाति।" यदा तस्य वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परदेवते, तदा सः तान् न जानाति। यत् एषः सूक्ष्मः रसः अस्ति, एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो। पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।" सः प्रतिजग्राह—"एवं, सोम्य।" पुनः पितरौ अवदत्—"सोम्य, यदा कश्चित् चौर्यकर्मणा बद्धः आनियते, जनाः वदन्ति—'एषः चौर्यं कृतवान्, कृपाणः एनं दहति' इति। यदि सः कर्ता, सः आत्मानं अनृतं करोति; अनृतनिष्ठः, अनृतं आच्छाद्य, दह्यमानं कृपाणं गृह्णाति; सः दह्यते, पश्चात् हन्यते। यदि सः अकर्ता, सः आत्मानं सत्यम् करोति; सत्यनिष्ठः, सत्यम् आच्छाद्य, दह्यमानं कृपाणं गृह्णाति; सः न दह्यते, पश्चात् विमुच्यते। यथा तत्र न दह्येत, एवं एतत् सर्वं तेन आत्मना एव। सः सत्यम्, सः आत्मा, तत् त्वम् असि, श्वेतकेतो। इति सः अवगच्छत्, इति सः अवगच्छत्। एतस्मिन्नेव काले, नारदः सनत्कुमारम् उपगम्य उवाच—"भगवन्, उपदिशतु माम्।" सः उवाच—"यद् वेद, तेन आगच्छ; ततः अहम् अधिकं वदामि।" नारदः उवाच—"भगवन्, अहम् ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदम्, अथर्ववेदं, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं, वेदानां वेदं, पितृविद्यां, गणितं, दैवविद्यां, निधिविद्यां, वाक्, एकायनं, देवविद्यां, ब्रह्मविद्यां, भूतविद्यां, क्षत्रविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पविद्यां, पिशाचविद्यां च पठामि।" "भगवन्, अहम् मन्त्रविद् अस्मि, न आत्मविद्। श्रुतम् अस्ति—'आत्मविद्या एव दुःखात् तारयति' इति। अहम् दुःखितः अस्मि, भगवन्, मां दुःखात् तारयतु।" सः उवाच—"यद् पठसि, तद् नाम एव।" "नाम एव ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं, वेदानां वेदः, पितृविद्या, गणितं, दैवविद्या, निधिविद्या, वाक्, एकायनम्, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पविद्या, पिशाचविद्या च। सर्वं नामैव। नाम उपासस्व।" यः नाम ब्रह्मोपास्ते, यावत् नाम गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं नाम्नः परं अस्ति?" "आम्, नाम्नः परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "वाक् नाम्नः परम्। वाक् एव ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्ववेदं, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं, वेदानां वेदं, पितृयज्ञं, देवयज्ञं, निधिं, वाक्पथं, एकायनं, देवविद्यां, ब्रह्मविद्यां, भूतविद्यां, क्षत्रविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पविद्यां, पिशाचविद्यां, दिवं पृथिवीं, वायुम् आकाशं, आपः अग्निं, देवान् मनुष्यांश्च, पशून् पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्ष्यादीन्, पिपीलिकाः, धर्माधर्मौ, सत्यानृतम्, शुभाशुभम्, प्रियाप्रियं च प्रकाशयति। विना वाचा न किञ्चन ज्ञायेत। वाचा सर्वम् एव ज्ञायते। वाक् उपासस्व।" यः वाक् ब्रह्मोपास्ते, यावत् वाक् गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं वाचः परम् अस्ति?" "आम्, वाचः परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "मनः वाचः परम्। यथा द्वे आमलक्यौ वा कोल्यौ वा बिल्व्यौ हस्तेन गृह्येते, एवं वाक् च नाम च मनसा गृह्येते। मनसा चिन्तयन् मन्त्रान् पठति; संकल्पयन् कर्म करोति; पुत्रान् पशून् वा इच्छति; इमं लोकं परं वा इच्छति। मन एव आत्मा, मन एव लोकः, मन एव ब्रह्म। मन उपासस्व।" यः मनः ब्रह्मोपास्ते, यावत् मनः गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं मनसः परम् अस्ति?" "आम्, मनसः परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "संकल्पः मनसः परम्। संकल्पयन् चिन्तयति; चिन्तयन् वदति; वदन् नाम सृजति; नाम्नि मन्त्राः एकीभवन्ति; मन्त्रेषु कर्माणि। एते सर्वे संकल्पमेव एकायनम्, संकल्परूपाः, संकल्पे प्रतिष्ठिताः। संकल्पेन दिवापृथिव्यौ तिष्ठतः; वाय्वाकाशौ, आपोऽग्निश्च संकल्पेन; संकल्पार्थं वर्षा, वर्षार्थं अन्नं, अन्नार्थं प्राणः, प्राणार्थं मन्त्राः, मन्त्रार्थं कर्म, कर्मार्थं लोको, लोकार्थं सर्वम्। एषः संकल्पः। संकल्प उपासस्व।" यः संकल्पं ब्रह्मोपास्ते, सः स्थिरान् लोकान् प्राप्नोति, स्वयं च स्थिरः भवति। यावत् संकल्पः गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं संकल्पात् परम् अस्ति?" "आम्, संकल्पात् परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "चित्तं संकल्पात् परम्। चित्तवतः संकल्पः भवति; संकल्पयतः चिन्तनम्; चिन्तयतः वाक्; वदतः नाम; नाम्नि मन्त्राः; मन्त्रेषु कर्माणि। एते सर्वे चित्तमेव एकायनम्, चित्तरूपाः, चित्ते प्रतिष्ठिताः। अतः, यदि कश्चिद् बहुचित्तः स्यात्, जनाः वदन्ति—'नास्ति अत्र' इति, यदि न जानाति। अथवा, यदि विद्वान् स्यात्, न तु चित्तवान्, तर्हि अल्पचित्तस्य केवलं तावत् जनाः अनुसरन्ति। चित्तमेव एकायनम्, चित्तमेव आत्मा, चित्तमेव प्रतिष्ठा। चित्त उपासस्व।" यः चित्तं ब्रह्मोपास्ते, सः स्थिरान् लोकान् प्राप्नोति, स्वयं च स्थिरः भवति। यावत् चित्तं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं चित्तात् परम् अस्ति?" "आम्, चित्तात् परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "ध्यानं चित्तात् परम्। पृथिवी, अन्तरिक्षं, द्यौः, आपः, पर्वताः, देवाः, मनुष्याः च ध्यानं इव कुर्वन्ति। अतः, मनुष्येषु ये महान् भवन्ति, ते ध्यानात् एव भवन्ति; ये लघवः, कलहप्रियाः, निन्दकाः, बहुवादिनः, ते न भवन्ति; ये बलवन्तः, ते ध्यानात् एव भवन्ति। ध्यान उपासस्व।" यः ध्यानं ब्रह्मोपास्ते, यावत् ध्यानं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं ध्यानात् परम् अस्ति?" "आम्, ध्यानात् परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "विज्ञानं ध्यानात् परम्। विज्ञानात् एव ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदम्, अथर्ववेदं, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं, वेदानां वेदं, पितृयज्ञं, देवयज्ञं, निधिं, वाक्पथं, एकायनं, देवविद्यां, ब्रह्मविद्यां, भूतविद्यां, क्षत्रविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पविद्यां, पिशाचविद्यां, दिवं पृथिवीं, वायुम् आकाशं, आपोऽग्निं, देवान् मनुष्यांश्च, पशून् पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्ष्यादीन्, पिपीलिकाः, धर्माधर्मौ, सत्यानृतम्, शुभाशुभम्, प्रियाप्रियं, अन्नं रसं, इमं लोकं परं च विज्ञायते। विज्ञान उपासस्व।" यः विज्ञानं ब्रह्मोपास्ते, सः विज्ञातारां लोकान् प्राप्नोति, अविज्ञातारां न। यावत् विज्ञानं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति। सः पृच्छति—"भगवन्, किं विज्ञानात् परम् अस्ति?" "आम्, विज्ञानात् परम् अस्ति" इति। "तद् ब्रूहि" इति। "बलं विज्ञानात् परम्। शतं विज्ञातारः अपि एकस्य बलवन्तः कम्पयितुं न शक्नुवन्ति। बलवता उत्थाय गच्छति; गच्छन् संनिकर्षं याति; संनिकर्षे उपविशति; उपविश्य पश्यति; शृणोति; चिन्तयति; जानाति; करोति; विज्ञायते। बलात् एव पृथिवी तिष्ठति; बलात् अन्तरिक्षं, द्यौः, पर्वताः, देवाः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, तृणवनस्पतीन्, व्याघ्रादीन्, कीटपक्ष्यादीन्, पिपीलिकाः, बलात् एव लोकः तिष्ठति। बल उपासस्व।" यः बलं ब्रह्मोपास्ते, यावत् बलं गच्छति, तावत् सः यत्र इच्छेत् तत्र चरति।