श्रूयतां, भगवन्, छान्दोग्योपनिषदि वर्णितं दिव्यम् आख्यानम्। सूर्यस्य या शुक्ला प्रभा दृश्यते, सा साम्नः स्वरूपम्। या नीला अथवा कृष्णा, सा अपि साम्नः स्वरूपम्। एतत् सामनु ऋचि प्रविष्टम्, तस्मात् ऋचि एव साम गीयते। यः सूर्ये दृश्यते हिरण्मयः पुरुषः, स सुवर्णकेशः, सुवर्णपादाङ्गुलिः, सुवर्णरोमश्च सम्पूर्णः सुवर्णमयः। तस्य नेत्रे सूर्येण समुत्फुल्लपद्मसदृशे, तस्य नाम उदितिः। स सर्वपापात् उदेति, एवमेतद्विद्वान् अपि सर्वपापात् उदेति। तस्य ऋच् च साम च कपोलयोः स्थिते, तस्मात् उद्गीथः, तस्मात् गायकः तस्मै गायति। स एव परेषां लोकानां कामानां च देवतानां साधकः—एषा देवतानां व्याख्या। आत्मनः सम्बन्धे पुनः—वाक् ऋक्, प्राणः साम। एषः साम ऋचि प्रविष्टः, तस्मात् ऋचि एव साम गीयते। वाक् एव तत्, प्राणः अस्य सारम्—एवम् साम। चक्षुः ऋचः सारः, साम तदिति; एषः साम ऋचि प्रविष्टः, तस्मात् ऋचि एव साम गीयते। चक्षुरेव तत्, अस्य सारम् साम। श्रुतिः ऋचः, मनः अस्य सारम्—एवम् साम। यत् चक्षुषः शुक्लं तेजः, तत् ऋक्; यत् नीलं वा कृष्णं, तत् साम। एषः साम ऋचि प्रविष्टः, तस्मात् ऋचि एव साम गीयते। यः चक्षुषि पुरुषः दृश्यते, स एव ऋक्, स साम, स उक्थ, स यजुः, स ब्रह्म। यद्यत् रूपं तस्य, तदेव तस्य छायातुल्यम्; यद् नाम, तदेव तस्य नाम। स एव एतान् अधोलोकान् च कामांश्च पुरुषाणां पालयति। ये वीणां गायन्ति, ते तं एव गायन्ति, तस्मात् धनगायका इति उच्यन्ते। यश्च एवं विद्वान् साम गायति, स उभयं गायति; स एव तेन परान् लोकान् देवकामांश्च प्राप्नोति। अनेनैव उपायेन अधोलोकान् मानुषकामांश्च प्राप्नोति। तस्मात् एवं विदुषा साम गेयम्। ‘कस्मै कामाय ते गायामि?’—सः एव कामम् आप्नोति यस्य कृते एवं विद्वान् साम गायति। अथ कदाचित् त्रयः उद्गीथविदः समुपविविशुः—शिलकः शालावत्यः, कैकितायनः दाल्भ्यः, प्रवाहणः जैवलिः च। ते ऊचुः—‘वयं उद्गीथे कुशलाः, आगच्छाम, उद्गीथं विमृशाम।’ ‘एवमस्तु’ इति ते उपविविशुः। प्रवाहणः जैवलिः उवाच—‘युवयोः वरिष्ठौ पूर्वं भाषेताम्, अहम् शृणोमि।’ ततः शिलकः शालावत्यः कैकितायनं दाल्भ्यं पप्रच्छ—‘प्रष्टुमिच्छामि।’ स उवाच—‘पृच्छ।’ ‘किं साम्नः प्रयोजनम्?’—सौचित्—‘स्वरः।’ ‘स्वरस्य प्रयोजनम्?’—‘प्राणः।’ ‘प्राणस्य प्रयोजनम्?’—‘अन्नम्।’ ‘अन्नस्य प्रयोजनम्?’—‘आपः।’ ‘आपां प्रयोजनम्?’—‘स लोकः।’ ‘स लोकस्य प्रयोजनम्?’—‘स्वर्गलोकं मा नयेत्।’ ‘स्वर्गलोकं साम्ना स्थापयामः, स हि स्वर्गस्य स्तोत्रम्।’ शालावत्यः उवाच—‘तव साम निरलम्बनम्; यदि एतद् वदिष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।’ स उवाच—‘पतत्वेव।’ ‘अहमेतद् वेद,’ इति पुनः उवाच। ‘किं स लोकस्य प्रयोजनम्?’—‘अयं लोकः।’ ‘अस्य लोकस्य प्रयोजनम्?’—‘इमं लोकं मा नयेत्।’ ‘इमं लोकं साम्ना स्थापयामः, स हि प्रतिष्ठायाः स्तोत्रम्।’ प्रवाहणः जैवलिः उवाच—‘तव साम परिमितम्; यदि एतद् वदिष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।’ स उवाच—‘पतत्वेव।’ ‘अहमेतद् वेद,’ इति पुनः उवाच। ‘अस्य लोकस्य प्रयोजनम् किम्?’—‘आकाशः।’ सर्वाणि भूतानि आकाशात् एव सम्पद्यन्ते, आकाशे एव लीयन्ते; आकाशः तेषां परं, आकाशः एव आश्रयः। एषः परः श्रेयस्कर उद्गीथः, एषः अनन्तः। य एवं वेद, सः परः श्रेयस्करः भवति, सः परान् श्रेयस्करान् लोकान् विजित्य तिष्ठति। अतिधन्वा शौनकः उदरशाण्डिल्याय प्रोवाच—‘यावत् इमं उद्गीथं वदिष्यन्ति, तावत् अस्मिन्लोके जीवनम् अस्तु।’ एवं परत्र अपि लोकः अस्ति। य एवं वेद, तस्यास्मिन्लोके परे च लोकान् प्राप्नोति। कुरुषु वाठिकायां ग्रामे इभ्यस्य चक्रायणः नाम कश्चन आसीत्, स भार्यया सहितः। स तयोः शाकान्नं याचितवान्, तावूचतुः—‘नास्ति अन्यद्, यदस्माकं स्थाप्यते तदेव अस्ति।’ स उवाच—‘एतेभ्यः दत्त्वा मां भुङ्क्ताम्।’ ततः तौ तस्मै दत्तवन्तौ। स उवाच—‘अवशिष्टं ददातु, मुख्यं कदाचित् भुक्तवानस्मि।’ तावूचतुः—‘एतदपि न अवशिष्टम्।’ स उवाच—‘एतद् न भुञ्जीत्वा न जीवितवान् स्याम्।’ स चिन्तयामास—‘आपः प्राप्नुयाम्।’ भुक्त्वा, स अवशिष्टं भार्यायै अनयत्। सा तद् सम्यक् स्थापयित्वा, प्रातः काले सः प्रस्थानाय उद्यतवान्। स उवाच—‘यदि अन्नम्, किंचिद्वित्तं वा लभेय। राजा यज्ञं करिष्यति; सर्वैः ऋत्विजः सह मां वृत्येत।’ भार्या उवाच—‘एतान्येव शाकानि खाद।’ स भुक्त्वा, यज्ञस्थले गतः। तत्र उद्गातृणां मध्ये उपाविशत्। स प्रस्तोत्रम् उवाच—‘प्रस्तावस्य देवता प्रस्तावे आश्रिता; यदि तां न ज्ञात्वा प्रस्तावं गायसि, तव शिरः पतिष्यति।’ तथैव उद्गातारं प्रति—‘उद्गीथस्य देवता उद्गीथे आश्रिता; यदि तां न ज्ञात्वा उद्गीथं गायसि, तव शिरः पतिष्यति।’ तथैव प्रतिहार्तरं प्रति—‘प्रतिहारस्य देवता प्रतिहारे आश्रिता; यदि तां न ज्ञात्वा प्रतिहारं गायसि, तव शिरः पतिष्यति।’ ते सर्वे भीतानः मौनम् उपाविशत्। ततः यजमानः तं उपगम्य उवाच—‘भोः, त्वाम् ज्ञातुमिच्छामि।’ स उवाच—‘अहं उशस्तिः चक्रायणः।’ यजमानः उवाच—‘भोः, सर्वेषां ऋत्विजां मध्ये त्वां विचिन्वन् अन्यान् अवृणोत्।’ स उवाच—‘मां सर्वैः ऋत्विजः सह वृत्य, एवमस्तु। ये मया सह वृताः, त एव स्तुवन्तु; यावद् धनं तेषां, तावद् मम अपि।’ ‘एवमस्तु’ इति यजमानः उक्तवान्। ततः प्रस्तोता तम् उपसृत्य उवाच—‘प्रस्तावस्य देवता प्रस्तावे आश्रिता; यदि तां न ज्ञात्वा प्रस्तावं गायसि, तव शिरः पतिष्यति।’ स उवाच—‘एवं मा वद, भोः, का सा देवता?’ इति। एवं छान्दोग्योपनिषदि साम्नः, उद्गीथस्य, ऋचः, देवतानां च रहस्यं विद्वद्भिः विमृश्यते, यथैव आकाशः सर्वस्य आश्रयः, तथा ब्रह्मणः परमं स्वरूपम् अन्विष्यते।