स्वेतकेतुं पुत्रं समुपविश्य, सत्यकामः पितरं प्रश्नैः समर्पयति। यदा अयं पुरुषः तृषितः भवति, तदा अग्निः तद् पीतं यथायोग्यं स्थानं नयति। यथा गावः, अश्वाः, मानवाः स्वनामभिः कथ्यन्ते, एवं अग्निः 'पेयम्' इति उच्यते। तस्मात् अङ्कुरः जायते। हे प्रिय, अयं अङ्कुरः मूलं विना न जायते इति विद्धि। तस्य मूलं कुतः स्यात्? जलं विना कुतः स्यात्? अतः, पुत्र, अङ्कुरेण मूलं अग्नौ विचिनु; अङ्कुरेण मूलं सत्यम् विचिनु। सर्वे प्राणिनः, प्रिय, सत्यम् एव मूलम्, सत्यम् एव आश्रयः, सत्यम् एव प्रतिष्ठा। यथा एते त्रयः तत्त्वानि, पुरुषं प्रविश्य, त्रैविध्यं यान्ति, एवम् पूर्वं उक्तम्—यदा अयं पुरुषः प्रयाति, वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः देवेषु परमे लीयते। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यथा, सोम्य, मधुकृत् मधु सञ्चिनोति, वृक्षसारं सङ्गृह्य एकरसत्वं नयन्ति— तत्र ते न विदुः—'अहं अस्य वृक्षस्य रसं, अहं तस्य वृक्षस्य रसं' इति। एवं, सोम्य, सर्वे प्राणिनः सत्यम् सम्प्राप्य न जानन्ति—'वयं सत्यम् प्राप्ताः' इति। अत्र, यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका वा भवन्ति—यद्भवन्ति, तद्भवन्ति। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यथा, सोम्य, पूर्वतः नद्यः पूर्वतः प्रवहन्ति, पश्चिमतः पश्चिमतः प्रवहन्ति; सर्वाः समुद्रात् आगत्य, समुद्रे एव लीयन्ते, समुद्रं भवन्ति। तत्र ते न जानन्ति—'अहं इयं, अहं सः' इति। एवं, सोम्य, सर्वे प्राणिनः सत्यम् आगत्य न जानन्ति—'वयं सत्यम् आगताः' इति। अत्र, यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका वा भवन्ति—यद्भवन्ति, तद्भवन्ति। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यदा, सोम्य, कश्चन अस्य महतो वृक्षस्य मूलं तुदति, स जीवन् स्रवति; मध्ये तुदति, स जीवन् स्रवति; अग्रे तुदति, स जीवन् स्रवति। आत्मना परिपूर्णः, सः तिष्ठति, पिबन् पुष्टिं। यदि जीवनं एका शाखा त्यजति, सा शाखा शुष्यति; द्वितीयां त्यजति, सा अपि शुष्यति; तृतीयां त्यजति, सा अपि शुष्यति; सर्वाः त्यजति, सर्वाः शुष्यन्ति। एवं, सोम्य, विद्धि। यदा तस्मात् जीवनं गच्छति, सः मृत्युम् गच्छति; जीवनं तु न म्रियते। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' 'एहि, सोम्य, वटवृक्षस्य फलम् आनय।' 'इदम्, भगवन्।' 'भिन्धि।' 'भिन्नम्, भगवन्।' 'किं पश्यसि?' 'अत्यल्पानि बीजानि, भगवन्।' 'एकं भिन्धि।' 'भिन्नम्, भगवन्।' 'किं पश्यसि?' 'न किञ्चन, भगवन्।' सः उवाच—'सोम्य, एतद् सूक्ष्मं तत्त्वं त्वया न दृश्यते; ततोऽपि, एतस्मात् एव सूक्ष्मात् तत्त्वात् एषः महावृक्षः तिष्ठति। एवं विद्धि, सोम्य।' यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' 'एषः लवणं जलं स्थापय, प्रातः मम आगच्छ।' सः तथैव अकरोत्। 'यत् लवणं त्वया जलं स्थाप्यते, तद् आनय।' सः अन्वेष्य न प्राप्नोत्। 'जलस्य अन्तात् स्वादु कुरु—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'मध्ये स्वादु कुरु—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'अन्तरात् स्वादु कुरु—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'इदानीं मम आगच्छ।' सः आगतः। लवणं लीनम्। सः उवाच—'सोम्य, यद्यपि न पश्यसि, तत्त्वतः तत्र अस्ति।' यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यथा, सोम्य, कश्चन गांधारात् बद्धाक्षः आनीयते, तत्र जनसमूहे विमुक्तः। सः सर्वदिशं वातं पातयेत्—पूर्वतः, पश्चिमतः, दक्षिणतः, उत्तरतः—बद्धाक्षः आनीयः, बद्धाक्षः विमुक्तः। यदि कश्चित् तस्य पट्टिकां अपोहरति, 'एषा दिशा गांधारस्य, एताम् गच्छ' इति ब्रूयात्, सः ग्रामात् ग्रामं पृच्छन्, प्राज्ञः धीरः गांधारम् प्राप्नोति। एवं, यो गुरुम् लभते, सः जानाति; यावत् विमुक्तः न भवति, तावत् एव; ततः सः प्राप्नोति। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यदा, सोम्य, कश्चन रोगग्रस्तः भवति, तस्य बन्धवः उपविशन्ति, 'मां जानासि? मां जानासि?' इति पृच्छन्ति। यावत् तस्य वाक् मनसि न लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परे देवते, तावत् सः तान् जानाति। यदा तस्य वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परे देवते, तदा सः तान् न जानाति। यदिदं सूक्ष्मं तत्त्वम्, एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। सः उवाच—'भगवन्, भूयः व्याख्यातुम् इच्छामि।' सः उवाच—'एवं, सोम्य।' यदा, सोम्य, कश्चन चौर्यकर्मणि गृह्यते, जनाः वदन्ति—'अयं चौरः, अयं चौर्यं कृतवान्, अस्य कुट्टः दहति।' यदि सः कर्ता, तदा आत्मानं अनृतं करोति। अनृतनिष्ठः, अनृतगोपनाय, दह्यमानं कुट्टं गृह्णाति; सः दह्यते, ततः हन्यते। यदि तु सः अकर्ता, तदा आत्मानं सत्यम् करोति। सत्यनिष्ठः, सत्यगोपनाय, दह्यमानं कुट्टं गृह्णाति; सः न दह्यते, ततः विमुच्यते। यथा तत्र न दह्येत, एवं एतद् सर्वं तदात्मकम्। तद् सत्यम्। स आत्मा। तत्त्वमसि, श्वेतकेतो। एवं सः अवगच्छ, एवं सः अवगच्छ। नारदः सनत्कुमारं उपसंगम्य उवाच—'भगवन्, मां उपदिश।' सः उवाच—'यत् त्वया ज्ञातं, तेन उपगच्छ; ततः अहं भूयः वदामि।' नारदः उवाच—'भगवन्, अहं ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्वणं चतुर्थम्, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदम्, वेदवेद्यं, पितृविद्याम्, गणनां, दैवविद्याम्, धनविद्याम्, वाक्, एकायनं, देवविद्याम्, ब्रह्मविद्याम्, भूविद्याम्, क्षत्रविद्याम्, नक्षत्रविद्याम्, सर्पविद्याम्, पिशाचविद्याम् इति पठामि।' 'भगवन्, मन्त्रवित् अहम्, आत्मवित् नास्मि। श्रुतम् यत् आत्मवित् एव दुःखात् तरति। अहम् दुःखार्तः। भगवन्, मां दुःखात् तारय।' सः उवाच—'यद् त्वया पठितम्, तद् नामैव।' 'नामैव ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वणश्चतुर्थः, इतिहासपुराणं पञ्चमः वेदः, वेदवेद्यं, पितृविद्या, गणना, दैवविद्या, धनविद्या, वाक्, एकायनं, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पविद्या, पिशाचविद्या। एतत् सर्वं नामैव। नाम उपास्यताम्।' यः नाम ब्रह्मोपास्ते, यावत् नाम् व्याप्नोति, तावत् सः इच्छया चरति। यः नाम ब्रह्मोपास्ते, सः पृच्छति—'भगवन्, किं नाम्नः परम् अस्ति?' 'सत्यं, नाम्नः परम् अस्ति,' इति। 'भगवन्, तद् ब्रूहि।' वाक् नाम्नः परा। वाक् एव ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्वणं चतुर्थम्, इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदम्, वेदवेद्यं, पितृविद्यां, देवतासंहितां, धनं, वाक्पदं, एकायनं, देवविद्यां, ब्रह्मविद्यां, भूविद्यां, क्षत्रविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पविद्यां, पिशाचविद्यां, द्यावापृथिव्यौ, वाय्वन्तरिक्षे, आपोऽग्निः, देवाः मनुष्याः, पशवः पक्षिणः, तृणं वृक्षाः, मृगाः कीटाः पतङ्गाः पिपीलिकाः, धर्मोऽधर्मः, सत्यं चानृतं, साधु चासाधु, हृदयस्य प्रियं चाप्रियं च—यद्यपि वाक् न स्यात्, न धर्मो नाधर्मः, न सत्यं नासत्यं, न साधु नासाधु, न प्रियं नाप्रियं ज्ञायेत। वाचा सर्वं विज्ञायते। वाक् उपास्यताम्। यः वाचं ब्रह्मोपास्ते, यावत् वाक् व्याप्नोति, तावत् इच्छया चरति। यः वाचं ब्रह्मोपास्ते, सः पृच्छति—'भगवन्, किं वाचः परम् अस्ति?' 'सत्यं, वाचः परम् अस्ति,' इति। 'भगवन्, तद् ब्रूहि।' मनः वाचः परम्। यथा द्वे आमलक्यौ, द्वे कोल्यौ, द्वे बिल्वे हस्तेन गृह्येते, एवं वाक् च नाम च मनसा गृह्येते। यदा मनसा चिन्तयति, तदा मन्त्रान् पठति; यदा संकल्पयति, तदा कर्म करोति; यदा पुत्रान् पशून् इच्छति, तदा इच्छति; यदा इमं लोकं परं वा इच्छति, तदा इच्छति। मन एव आत्मा, मन एव लोकः, मन एव ब्रह्म। मन उपास्यताम्। यः मनः ब्रह्मोपास्ते, यावत् मनः व्याप्नोति, तावत् इच्छया चरति। यः मनः ब्रह्मोपास्ते, सः पृच्छति—'भगवन्, किं मनसः परम् अस्ति?' 'सत्यं, मनसः परम् अस्ति,' इति। 'भगवन्, तद् ब्रूहि।' संकल्पः मनसः परः। यदा संकल्पयति, तदा चिन्तयति; तदा वदति; तदा नाम वदति; नाम्नि मन्त्राः एकीभवन्ति; मन्त्रेषु कर्माणि। सर्वे एते संकल्प एव एकायनाः, संकल्परूपाः, संकल्पे प्रतिष्ठिताः। दिवा पृथिवी संकल्पे प्रतिष्ठेते, वाय्वन्तरिक्षे संकल्पे प्रतिष्ठेते, आपोऽग्निः संकल्पे प्रतिष्ठेते। संकल्पाय वृष्टिः संकल्प्यते; वृष्ट्यै अन्नं; अन्नाय प्राणः; प्राणाय मन्त्राः; मन्त्रेभ्यः कर्माणि; कर्मभ्यः लोकाः; लोकाय सर्वम्। एषः संकल्पः। संकल्प उपास्यताम्। यः संकल्पं ब्रह्मोपास्ते, सः स्थापितान् लोकान् प्राप्नोति, सः एव स्थापितः अचलं भवति। यावत् संकल्पः व्याप्नोति, तावत् इच्छया चरति। यः संकल्पं ब्रह्मोपास्ते, सः पृच्छति—'भगवन्, किं संकल्पस्य परम् अस्ति?' 'सत्यं, संकल्पस्य परम् अस्ति,' इति। 'भगवन्, तद् ब्रूहि।' एवं, उपनिषदां गूढं रहस्यं, पितरः पुत्राय, गुरुशिष्याय, प्रेम्णा, श्रद्धया उपदिशत्।