श्वेतकेतुं पुत्रं समुपविश्य, उद्दालक आरुणिः स्नेहपूर्वकं तं पुनः उपदिदेश—“प्रिय, यदि कश्चित् पुरुषः पञ्चदश दिनानि अन्नं न भुञ्जीत, तस्य प्राणः यथेष्टं जलं पिबतु, यतः प्राणः आपोमयः; यदि जलं न पिबेत्तर्हि तस्य प्राणस्य प्रवाहः न स्यात्।” तदा श्वेतकेतुः पञ्चदश दिनानि अन्नं विना स्थित्वा, पितरम् उपससार। पितरः पप्रच्छ—“किं पठेयम्?” स उत्तरम् अदात्—“ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं पठ,” इति। श्वेतकेतुः प्रत्यवदत्—“भगवन्, न किञ्चिद् मनसि आगच्छति।” तदा पितरः अवदत्—“यथा, पुत्र, महती अग्निः ज्वलति, केवलं ज्वलन्ती शलाका शलभसमाना शेषा भवति, सा न बहु दहति; एवं तव षोडशकलासु केवलं एका शेषा, तया त्वं वेदान् न पश्यसि। यदा भक्षयसि तदा विज्ञास्यसि।” श्वेतकेतुः अन्नं भुक्त्वा पितरम् उपससार। यद् यद् पृष्टम्, तत् तत् प्रत्यवदत्। पितरः पुनः अवदत्—“यथा महती अग्निः शलभसमाने अंशे शेषे यदि तृणैः प्रेर्यते, सा महान्तं तेजः प्रदर्शयति; एवं तव एका षोडशकलायाम् अन्नेन प्रेरितायां तेजस्विता प्रकटिता। अधुना त्वं वेदान् पश्यसि। नूनं, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयी।” एवं श्वेतकेतुः तद्विज्ञानम् अवाप्तवान्। पुनः उद्दालकः पुत्रं श्वेतकेतुम् उवाच—“प्रिय, निद्रायाः अवस्थां विज्ञास्व। यदा अयं पुरुषः स्वपिति, स सत्यम् एकीभवति, स्वेन रूपेण आप्नोति। तस्मात् ‘स्वपिति’ इत्युच्यते, स्वेन आत्मना गतः। यथा पक्षी सूत्रे बद्धः सर्वतः पतित्वा विश्रान्तिस्थानं न लभमानः यत्र बद्धः तत्रैव प्रतिनिवर्तते, एवं मनः अपि सर्वतः विचर्य प्राणे प्रतिनिवर्तते, यतः मनः प्राणे बद्धम्। अथ, पुत्र, क्षुधातृष्णयोः अवस्थां विज्ञास्व। यदा अयं पुरुषः खादति, आपः भुक्तं यथायोग्यम् देशं नयन्ति। यथा गावः, अश्वाः, पुरुषाः नामभिः आहूयन्ते, एवं आपः ‘अन्नम्’ इत्युच्यन्ते। तस्मात् अङ्कुरः जायते। पुत्र, अयं अङ्कुरः मूलं विना न जायते। कुतः तस्य मूलं, अन्ने एव। अतः अङ्कुरेण अन्ने मूलं अन्विष्य, अङ्कुरेण अग्नौ मूलं अन्विष्य, अङ्कुरेण सति मूलं अन्विष्य। सर्वे हि भूतानि, पुत्र, सत् मूलानि, सत् आश्रयाणि, सत् प्रतिष्ठानि। यदा तृष्णा जायते, अग्निः पीतम् यथायोग्यम् देशं नयति। यथा गावः, अश्वाः, पुरुषाः नामभिः आहूयन्ते, एवं अग्निः ‘पेयम्’ इत्युच्यते। तस्मात् अङ्कुरः जायते। अयं अङ्कुरः मूलं विना न जायते। कुतः तस्य मूलं, आपः एव। अतः अङ्कुरेण अग्नौ मूलं अन्विष्य, अङ्कुरेण सति मूलं अन्विष्य। सर्वे हि भूतानि, पुत्र, सत् मूलानि, सत् आश्रयाणि, सत् प्रतिष्ठानि। यथा, पुत्र, एते त्रयः देवाः पुरुषं प्रविश्य त्रिधा भवन्ति, तथा पूर्वम् उक्तम्। यदा अयं पुरुषः प्रस्थितः, वाक् मनसि, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः देवतायाम् लीयते। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, पुत्र,” इत्युक्त्वा, उद्दालकः पुनरपि उपमा ददौ—“यथा, पुत्र, मधुकृतः नानावृक्षरसान् संगृह्य एकत्वेन मधु कुर्वन्ति, तत्र न भिन्नत्वम् अनुभवन्ति—‘अहम् अमुत्रस्य वृक्षस्य रसं, अहम् अमुत्रस्य’ इति। एवं, पुत्र, सर्वाणि भूतानि सत् संगत्य न जानन्ति—‘सत् एकीभूताः स्मः’ इति। अत्र यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका, मशका, यद् यद् भवन्ति, तत् तत् भवन्ति। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, पुत्र,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“यथा, पुत्र, पूर्वाः नद्यः पूर्वे प्रवहन्ति, पश्चिमाः पश्चिमे, सर्वाः समुद्रात् आगत्य समुद्रे लीयन्ते, समुद्रत्वं प्राप्नुवन्ति। तत्र न जानन्ति—‘अहम् अस्य नद्याः, अहम् अस्य’ इति। एवं, पुत्र, सर्वाणि भूतानि सतः आगत्य न जानन्ति—‘सतः आगतम्’ इति। अत्र यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका, मशका, यद् यद् भवन्ति, तत् तत् भवन्ति। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, पुत्र,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“यदा, पुत्र, अस्य महतः वृक्षस्य मूलं हन्यते, स जीवन् स्रवति; मध्ये हन्यते, जीवन् स्रवति; शिखरे हन्यते, जीवन् स्रवति। जीवात्मना आविष्टः, सन्दृश्यते, पुष्टिं पिबति। यदि एकस्मिन शाखायां प्राणः त्यज्यते, सा शाखा शुष्यति; द्वितीयायाम् अपि एवं, तृतीयायाम् अपि; सर्वासु त्यक्तासु, सर्वाः शुष्यन्ति। एवं, पुत्र, विज्ञास्व। यदा तस्मात् प्राणः निःसरति, स म्रियते, प्राणः तु न म्रियते। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, पुत्र,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“वत्स, वटवृक्षस्य फलम् आनय।” “इदमस्ति, भगवन्।” “तत् भिन्धि।” “भिन्नम्, भगवन्।” “किं पश्यसि?” “अत्यल्पानि बीजानि, भगवन्।” “एकं भिन्धि।” “भिन्नम्, भगवन्।” “किं पश्यसि?” “न किञ्चन, भगवन्।” उद्दालकः अवदत्—“सौम्य, एतत् सूक्ष्मं तत्त्वं न पश्यसि; तेन एव तस्मात् सूक्ष्मात् अयं महावृक्षः तिष्ठति। विश्वासं कुरु, सौम्य।” यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, सौम्य,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“इदं लवणं जले क्षिप्य, प्रातः आगच्छ।” स तथा कृत्वा पुनः आगच्छत्। “यत् त्वया लवणं क्षिप्तम्, तत् आनय।” स अन्विष्य न लब्धवान्। “सीमायाः जलं पिब—कथमस्ति?” “लवणम्।” “मध्यात् पिब—कथमस्ति?” “लवणम्।” “पर्यन्तात् पिब—कथमस्ति?” “लवणम्।” “इदानीं प्रत्यागच्छ।” स तथाकरोत्। लवणं लीनम्। उद्दालकः अवदत्—“सौम्य, यद्यपि न पश्यसि, तथापि अस्ति एव।” यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, सौम्य,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“सौम्य, यदि कश्चिद् अन्धः गन्धारात् बद्धनेत्रः नीतः, ततः जनानाम् मध्ये विमुक्तः, स सर्वतः वायुम् वातयेत्—पूर्वतः, पश्चिमतः, दक्षिणतः, उत्तरतः—बद्धनेत्रः नीतः, बद्धनेत्रः विमुक्तः। यदि कश्चित् तस्य नेत्रपट्टं अपाकरोति, ‘गन्धाराः अस्मिन दिशि, एष मार्गः’ इति वदति, स ग्रामात् ग्रामं पृच्छन्, बुद्धिमान् प्राज्ञः तं देशं गच्छेत्। एवं, उपाध्यायस्य उपदेशेन पुरुषः जानाति, यावत् मोक्षं न प्राप्नोति, ततः स गच्छति। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, सौम्य,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“सौम्य, यदा कश्चित् पुरुषः पीडितः सन्, तस्य बन्धवः उपतिष्ठन्ते—‘मां जानासि?’ इति। यावत् तस्य वाक् मनसि न लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः देवतायाम्, तावत् स तान् जानाति। यदा तु वाक् मनसि, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः देवतायाम् लीयते, तदा स तान् न जानाति। यद् एतद् सूक्ष्मं तत्त्वम्, सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। स उवाच—“भगवन्, भूय एव माम् उपदिश,” इति। “एवमस्तु, सौम्य,” इत्युक्त्वा, पुनरपि उद्दालकः उवाच—“सौम्य, यदि कश्चित् पुरुषः चौर्यकर्मणा गृह्यते, जनाः वदन्ति—‘एष चौर्यम् अकरोत्, अस्य कृतं पापम्, परशुः एनं दहति।’ यदि स कर्ता, स आत्मानं अनृतं करोति, अनृताभिप्रायः, अनृतेन आत्मानं छादयन्, दह्यमानं परशुं गृहीत्वा दह्यते, ततः हन्यते। यदि तु न कर्ता, आत्मानं सत्यम् करोति, सत्याभिप्रायः, सत्येन आत्मानं छादयन्, दह्यमानं परशुं गृहीत्वा न दह्यते, ततः मोक्षं प्राप्नोति। यथा स तत्र न दह्येत, एवं सर्वम् एतत् तदात्मकम्। तद् सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति। एवं स विज्ञाय, एवं स विज्ञाय। एवं, अन्यत्र अपि, नारदः सनत्कुमारं उपससार—“भगवन्, माम् उपदिश,” इति। स उवाच—“यत् त्वया ज्ञायते, तेन उपसर्प; ततः अहं भूयो वदामि।” नारदः उवाच—“भगवन्, अहम् ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्वणं चतुर्थम्, इतिहासपुराणम् पञ्चमवेदं, वेदवेदाङ्गानि, पित्र्यं, गणितं, दैवमं, निधिम्, वाक्, एकायनं, देवविद्यां, ब्रह्मविद्यां, भूतेषु विद्यां, क्षत्रविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पविद्यां, पिशाचविद्यां च पठामि।” एवं स्नेहपूर्वकं, विशुद्धया बुद्ध्या, पिता पुत्राय आत्मविद्यां उपदिशत्, यथाक्रमं, यथार्थं, उपमाभिः, दृष्टान्तैः, सूक्ष्मतया, तत्त्वमसि इति महावाक्येन च, आत्मनः स्वरूपं प्रकाशयन्, अनुग्रहम् अकरोत्।