उद्दालकः अरुणिः पुत्रं श्वेतकेतुम् स्नेहपूर्वकं उपदिशति। यदा किमपि अज्ञातं इव दृश्यते, तदा ते उक्तवन्तः—एषा एषाम् देवतानां संयोगः। यथा, प्रियः, एते त्रयो देवताः पुरुषं प्रविश्य त्रिधा भवन्ति, तथा एतत् मम वचनात् अवगच्छ। यत् अन्नं उपभुज्यते, तत् त्रिधा विभज्यते—स्थूलतमः भागः पुरीषं भवति, मध्यभागः मांसं भवति, सूक्ष्मतमः भागः मनः भवति। यत् आपः उपपानं क्रियते, तस्य स्थूलतमः भागः मूत्रं भवति, मध्यभागः रक्तं भवति, सूक्ष्मतमः भागः प्राणः भवति। यत् अग्निः उपयुज्यते, तस्य स्थूलतमः भागः अस्थि भवति, मध्यभागः मज्जा भवति, सूक्ष्मतमः भागः वाक् भवति। एवम्, प्रियः, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयी। श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' प्रियः, दध्नः मध्यभागस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि उत्थाय घृतं भवति। एवं, अन्नस्य उपभुक्तस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि उत्थाय मनः भवति। आपः उपपानस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि उत्थाय प्राणः भवति। अन्नस्य उपभुक्तस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि उत्थाय वाक् भवति। पुनः, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयी। श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' प्रियः, यदि पुरुषः पञ्चदश दिनानि अन्नं न भुञ्जीत्, तदा यथेष्टं जलं पिबतु, यतः प्राणः आपोमयः; यदि जलं न पिबेत्, तस्य प्राणः बाध्यते। श्वेतकेतुः पञ्चदश दिनानि अन्नं न भुञ्जित्वा आगतः। पितरं उपगम्य पृष्टवान्—'किं पठेयम्?' सः उक्तवान्—'ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः।' श्वेतकेतुः उत्तरं दत्तवान्—'मम मनसि किञ्चित् न स्मर्यते।' उद्दालकः उक्तवान्—'यथा, प्रियः, महती अग्निः ज्वलति, किन्तु केवलं एकः अग्निशलाका शलभवत् शेषः अस्ति, तदा सः न ज्वलति; एवं तव षोडश भागेषु केवलं एकः शेषः अस्ति, तेन त्वं वेदान् न अनुभवसि। यदा अन्नं भक्षयसि, तदा तव ज्ञानम् आगच्छति।' श्वेतकेतुः अन्नं भुक्त्वा यत् पृष्टम्, तत् सर्वम् उत्तरम् अदात्। पुनः, उद्दालकः उक्तवान्—'यथा, प्रियः, महती अग्निः ज्वलति, किन्तु शलभवत् एकः शेषः अस्ति, तं तृणैः प्रज्वालयेत्, तदा सः महती ज्वलनं करोति। एवं, तव षोडश भागेषु केवलं एकः शेषः अन्नेन प्रज्वलितः, तदा तव वेदज्ञानम् उज्ज्वलितम्। मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयी। श्वेतकेतुः एतत् अवगच्छत्। ततः उद्दालकः श्वेतकेतुम् उक्तवान्—'प्रियः, निद्रायाः स्थितिं अवगच्छ। यदा पुरुषः निद्राम् उपगच्छति, तदा सः सत् संयोगं प्राप्नोति, स्वभावम् आप्नोति। अतः, "सः निद्रायति" इति कथ्यते, यतः स्वात्मनं गच्छति।' यथा पक्षी सूत्रेण बद्धः सर्वदिशं उडति, विश्रान्तिं न प्राप्य तत्रैव प्रतिनिवर्तते, एवं, प्रियः, मनः सर्वदिशं विचरित्वा विश्रान्तिं न प्राप्य प्राणे प्रतिनिवर्तते; यतः मनः प्राणे बद्धम् अस्ति। प्रियः, क्षुधातृष्णयोः स्थितिं अवगच्छ। यदा पुरुषः खादति, आपः अन्नं यथायोग्यं स्थानम् नयन्ति। यथा गोः, अश्वः, मानवः स्वस्वनाम्ना आह्वयन्ते, एवं आपः "अन्नम्" इति कथ्यन्ते। तस्मात् अंकुरः जायते। प्रियः, एतत् मूलं विना न जायते। कुतः तस्य मूलम्, अन्ने एव। तस्मात्, प्रियः, अंकुरेण मूलम् अन्ने अन्वेष्टव्यम्; अंकुरेण मूलम् अग्नौ अन्वेष्टव्यम्; अंकुरेण मूलम् सति अन्वेष्टव्यम्। सर्वे प्राणीणः, प्रियः, सत्ताम् मूलम्, सत्ताम् आश्रयम्, सत्ताम् प्रतिष्ठाम्। यदा पुरुषः तृष्णार्तः भवति, अग्निः पानं यथायोग्यं स्थानम् नयति। यथा गोः, अश्वः, मानवः स्वस्वनाम्ना आह्वयन्ते, एवं अग्निः "पेयम्" इति कथ्यते। तस्मात् अंकुरः जायते। प्रियः, एतत् मूलं विना न जायते। कुतः तस्य मूलम्, आपः एव। तस्मात्, प्रियः, अंकुरेण मूलम् अग्नौ अन्वेष्टव्यम्; अंकुरेण मूलम् सति अन्वेष्टव्यम्। सर्वे प्राणीणः, प्रियः, सत्ताम् मूलम्, सत्ताम् आश्रयम्, सत्ताम् प्रतिष्ठाम्। यथा, प्रियः, एते त्रयो द्रव्याः पुरुषं प्रविश्य त्रिधा भवन्ति, पूर्वं उक्तम्—यदा पुरुषः देहात् निर्गच्छति, वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे लीयते, प्राणः अग्नौ लीयते, अग्निः परमदेवता लीयते। यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' यथा, प्रियः, मधुकृतः विविधवृक्षरसान् संगृह्य एकसारं मधु कुर्वन्ति, तत्र न जानन्ति—'अहं अस्य वृक्षस्य रसः, अहं तस्य वृक्षस्य रसः'। एवं, प्रियः, सर्वे प्राणीणः सति लीनाः न जानन्ति—'सति लीनाः स्मः'। अत्र, यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतंगः, मक्षिका, उपनप्ता, यत् यत् भवन्ति, तत् एव भवन्ति। यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' प्रियः, पूर्वतः नद्यः पूर्वदिशम् प्रवहन्ति, पश्चिमतः पश्चिमदिशम् प्रवहन्ति; सर्वाः समुद्रात् आगत्य समुद्रं मिलन्ति, समुद्रः एव भवन्ति। तत्र न जानन्ति—'अहं एषः, अहं सः'। एवं, प्रियः, सर्वे प्राणीणः सत्तः आगत्य न जानन्ति—'सत्तः आगताः स्मः'। अत्र, यदि व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतंगः, मक्षिका, उपनप्ता, यत् यत् भवन्ति, तत् एव भवन्ति। यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' प्रियः, यदि कश्चित् एतस्य महतः वृक्षस्य मूलम् आघातयेत्, जीवन् सः स्रावयति; यदि मध्यभागम् आघातयेत्, जीवन् सः स्रावयति; यदि शिखरम् आघातयेत्, जीवन् सः स्रावयति। जीवात्मना व्याप्य, सः तिष्ठति, पुष्टिं पिबन् हर्षयन्। यदि जीवः एकस्मिन् शाखायाम् त्यजति, सा शाखा शुष्यति; द्वितीयायाम् त्यजति, सा शुष्यति; तृतीयायाम् त्यजति, सा शुष्यति; सर्वासु त्यजति, सर्वाः शुष्यन्ति। एवं, प्रियः, एतत् अवगच्छ। यदा जीवः तस्मात् निर्गच्छति, सः मृतः भवति; जीवः न म्रियते। यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, प्रियः।' 'प्रियः, वटवृक्षस्य फलम् आनय।' 'इदं अस्ति, भगवन्।' 'विदारय।' 'विदारितम्, भगवन्।' 'किम् पश्यसि?' 'अत्यन्तं लघूनि बीजानि, भगवन्।' 'एकम् विदारय।' 'विदारितम्, भगवन्।' 'किम् पश्यसि?' 'किञ्चित् न पश्यामि, भगवन्।' सः उक्तवान्—'सोम्य, त्वं एतत् सूक्ष्मम् सारम् न पश्यसि; किन्तु, तस्मात् एव एतत् महद् वटवृक्षः तिष्ठति। विश्वासं कुरु, सोम्य।' यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, सोम्य।' 'एतत् लवणं जलं स्थापय, प्रातः मम आगच्छ।' सोम्यः तथा कृतवान्। 'यत् लवणं रात्रौ जलं स्थापितम्, तत् आनय।' अन्वेष्टुम् आरभत्, न प्राप्तवान्। 'जलस्य कटकात् रसय—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'मध्यात् रसय—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'परे कटकात् रसय—कथमस्ति?' 'लवणम्।' 'इदानीं मम प्रत्यागच्छ।' सोम्यः प्रत्यागतः। लवणम् विलीनम् अभवत्। सः उक्तवान्—'सोम्य, यद्यपि न पश्यसि, तथापि सत्यम् अस्ति।' यत् एषः सूक्ष्मः सारः, सर्वम् एतत् तस्य आत्मा अस्ति। सः सत्यम्। सः आत्मा। तत् त्वम् असि, श्वेतकेतु।' श्वेतकेतुः पुनः पृष्टवान्—'भवान् अधिकं व्याख्यातु।' सः उक्तवान्—'एवमेव, सोम्य।' सोम्य, यथा कश्चित् पुरुषः गन्धारात् बद्धाक्षः आनीयः जनमध्ये विसृष्टः भवति, तदा सः सर्वदिशं वातयति—पूर्वं, पश्चिमं, दक्षिणं, उत्तरं—बद्धाक्षः आनीयः, बद्धाक्षः विसृष्टः। एवं, सोम्य, तत्त्वज्ञानस्य अन्वेषणम्, तत्त्वस्य अनुगमनम्, आत्मनः प्रप्तिः, एतत् उपनिषद् उपदिशति।