सर्वेषां भूतानां मध्ये केवलं त्रिविधा एव जातयः सन्ति—अण्डजाः, जीवजाः, उद्भिज्जाश्च। एष देवता, एतेषां त्रयाणां देवतानां मध्ये, अनेन जीवेनात्मना प्रविश्य, नामरूपे व्याकुरुत इति चिचिन्तयत्। तेषां त्रयाणां देवतानां प्रत्येकं त्रैवृत्तं करिष्यामीति संकल्प्य, सा देवता, अनेन जीवेनात्मना प्रविश्य, नामरूपे व्याकुरुत। तेषां त्रयाणां देवतानां प्रत्येकं त्रैवृत्तं चकार। तत्र, यथा एतेषां त्रयाणां देवतानां प्रत्येकस्मिन्नेव त्रैवृत्तं भवति, तद्विजानीयात् इति उपदिश्यते। अग्नौ यद्रक्तं रूपं, तत् अग्नेः रूपम्; यद्वैतद्वित, तत् आपाम्; यदस्यम्, तत् अन्नस्य। अग्नित्वं नाम केवलं वाचः, त्रयः एव रूपाणि सत्यम्। एवं सूर्ये यद्रक्तं रूपं, तत् अग्नेः; यद्वित, तत् आपाम्; यदस्यम्, तत् अन्नस्य। सूर्यत्वं नाम केवलं वाचः, त्रयः एव रूपाणि सत्यम्। एवं चन्द्रे यद्रक्तं रूपं, तत् अग्नेः; यद्वित, तत् आपाम्; यदस्यम्, तत् अन्नस्य। चन्द्रत्वं नाम केवलं वाचः, त्रयः एव रूपाणि सत्यम्। एवं विद्युति यद्रक्तं रूपं, तत् अग्नेः; यद्वित, तत् आपाम्; यदस्यम्, तत् अन्नस्य। विद्युत्त्वं नाम केवलं वाचः, त्रयः एव रूपाणि सत्यम्। यथैव हि पुराकाले महाशालिनः महायाज्ञिकाः च विद्वांसः आहुः—"न कश्चन अद्य अस्माकं अप्रश्रुतमप्रचेतमविज्ञातं वक्ता" इति; ते हि पूर्वैः उपनितं विज्ञानं प्राप्नुवन्। यद्रक्तं दृश्येत, "एष अग्नेः रूपम्" इति; यद्वित, "एष आपाम्" इति; यदस्यम्, "एष अन्नस्य" इति; एवं विविच्य आहुः। यदविज्ञातं दृश्येत, "एषां देवतानां संयोगः" इति। यथा, प्रिये, एते त्रयः देवताः पुरुषं प्रविश्य प्रत्येकं त्रैवृत्तं भवन्ति, एवं त्वया मम वचनाद्विज्ञेयम्। यदन्नं खाद्यते, तत् त्रिधा विभज्यते—स्थूलतमं भागः पुरीषत्वं गच्छति; मध्यं भागः मांसत्वं गच्छति; सूक्ष्मतमः भागः मनो भवति। यदापः पीयते, तत्र स्थूलतमः भागः मूत्रत्वं गच्छति; मध्यः रक्तत्वं; सूक्ष्मतमः प्राणत्वं। यदग्निः खाद्यते, स्थूलतमः भागः अस्थित्वं गच्छति; मध्यः मज्जत्वं; सूक्ष्मतमः वाक् भवति। एवं, प्रिये, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयीति। "भूय एव भगवानेवोपदिशतु" इति; "एवं, प्रिये" इति प्रतिजज्ञौ। यथा, प्रिये, दध्नः मध्यभागस्य सूक्ष्मतमः भागः ऊर्ध्वं गत्वा घृतं भवति, एवं, प्रिये, यदन्नं खाद्यते, तस्य सूक्ष्मतमः भागः ऊर्ध्वं गत्वा मनो भवति। यदापः पीयते, तस्य सूक्ष्मतमः भागः ऊर्ध्वं गत्वा प्राणो भवति। यदन्नं खाद्यते, तस्य सूक्ष्मतमः भागः ऊर्ध्वं गत्वा वाक् भवति। एवं, प्रिये, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयीति। "भूय एव भगवानेवोपदिशतु" इति; "एवं, प्रिये" इति प्रतिजज्ञौ। प्रिये, यदि कश्चन पुरुषः पञ्चदशरात्रं अन्नं न भुञ्जीत, आपः यथेष्टं पिबतु, प्राणः आपोमयः; यदि न पिबेत्, प्राणस्य अवरोधः स्यात्। स पञ्चदशरात्रं न खादित्वा उपेत्य पृष्टः—"किं पाठयामि भगवन्?" इति। "ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं" इति। स उवाच—"न किञ्चिदेव स्मरामि" इति। स उवाच—"यथा, प्रिये, महतो अग्नेः केवलं शलाकायाः शलाकायाः प्रभृत्यग्निः शेषः स्यात्, स न बहु दहति; एवं ते षोडशकलस्य एकैव कला शेषा, तया वेदान् न पश्यसि। यदा खादिष्यसि, तदा वेदान् वेत्स्यसि" इति। स खादित्वा उपेत्य यत् पृष्टं तत् सर्वं उत्तरं ददौ। स उवाच—"यथा, प्रिये, महतः अग्नेः केवलं शलाकायाः शेषे यदि तृणैः प्रज्वाल्यते, स महद्भवति; एवं ते षोडशकलस्य एकैव कला शेषा, तया अन्नेन सन्तप्तः महानभवत्। अद्य वेदान् पश्यसि। एवं, प्रिये, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् अग्निमयीति। स एतद्वैद, स एतद्वैद। उद्दालक आरुणिः स्वपुत्रं श्वेतकेतुमुवाच—"श्वप्नस्थानं त्वं विजानीहि, यदा एषः पुरुषः सुप्तः भवति, सन् सत्तया समीयते, स्वेन भावेन समर्पितः भवति। तस्मात् 'सुप्त' इति उच्यते, स्वेनात्मना गच्छति"। यथा पक्षी सूत्रे बद्धः सर्वतः पतित्वा, अलभमानः विश्रान्तिस्थानं, यत्र बद्धस्तत्रैव प्रतिनिवर्तते; एवं, प्रिये, मनः सर्वतः विचरित्वा, अलभमानः विश्रान्तिं, प्राणे प्रतिनिवर्तते; मनः हि प्राणे बद्धम्। "क्षुत्पिपासे च विजानीयाः। यदा एषः खादति, आपः खादितं यथायोग्यं स्थानं नयन्ति। यथा गावः, अश्वाः, पुरुषाश्च स्वस्मिन्नाम्नि गृहीत्वा नीयन्ते, एवं आपः 'अन्न' इति उच्यन्ते। तस्मात् शाकं जायते। न ह्येतत् मूलं विना जायते।" कुतः तस्य मूलं स्यात्? "अन्ने एव।" तस्मात्, प्रिये, शाकात् मूलं अन्ने अन्विच्छ; शाकात् मूलं अग्नौ अन्विच्छ; शाकात् मूलं सति अन्विच्छ। सर्वाणि भूतानि, प्रिये, सत्त एव मूलानि, सत्त एव आश्रयाणि, सत्त एव प्रतिष्ठितानि। यदा एषः पिपासितः भवति, अग्निः पीतं यथायोग्यं स्थानं नयति। यथा गावः, अश्वाः, पुरुषाश्च स्वस्मिन्नाम्नि गृहीत्वा नीयन्ते, एवं अग्निः 'पेय' इति उच्यते। तस्मात् शाकं जायते। न ह्येतत् मूलं विना जायते। कुतः तस्य मूलं स्यात्? "आप्सु एव।" तस्मात्, प्रिये, शाकात् मूलं अग्नौ अन्विच्छ; शाकात् मूलं सति अन्विच्छ। सर्वाणि भूतानि, प्रिये, सत्त एव मूलानि, सत्त एव आश्रयाणि, सत्त एव प्रतिष्ठितानि। यथा, प्रिये, एते त्रयः देवताः पुरुषं प्रविश्य प्रत्येकं त्रैवृत्तं भवन्ति, एवं पूर्वमुक्तम्—यदा एषः पुरुषः प्रैति, वाक् मनसि लीयते, मनः प्राणे, प्राणः अग्नौ, अग्निः परस्यां देवतायाम्। "यदेषः सूक्ष्मः अंशः, एतद्वै सर्वं तदात्मकम्। तत्सत्यं, स आत्मा, तत् त्वं असि श्वेतकेतु" इति। "भूय एव भगवानेवोपदिशतु" इति। "एवं, प्रिये" इति प्रतिजज्ञौ। यथा, प्रिये, मधुकृतः नानावृक्षाणां रसान् संगृह्य, एकत्वेन मधु कुर्वन्ति, तत्र न वेद 'अहमस्य वृक्षस्य रसं, अहमस्य वृक्षस्य रसं' इति; एवं, प्रिये, सर्वाणि भूतानि सत्तायाम् एकीभूय, न वेद 'सत्तायाम् एकीभूताः स्म' इति। अत्र, व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका वा, यद्भवति, तदेव भवति। "यदेषः सूक्ष्मः अंशः, एतद्वै सर्वं तदात्मकम्। तत्सत्यं, स आत्मा, तत् त्वं असि श्वेतकेतु" इति। "भूय एव भगवानेवोपदिशतु" इति। "एवं, प्रिये" इति प्रतिजज्ञौ। यथा, प्रिये, पूर्वस्यां दिशि नद्यः पूर्वं प्रवहन्ति, पश्चिमस्यां दिशि पश्चिमं प्रवहन्ति, सर्वाः समुद्रात् आगत्य, समुद्रे एव लीयन्ते, समुद्रं भवन्ति, तत्र न वेद 'अहमयं, अहमयं' इति; एवं, प्रिये, सर्वाणि भूतानि सत्तः आगत्य, न वेद 'सत्तः आगताः स्म' इति। अत्र, व्याघ्रः, सिंहः, वृकः, वराहः, कीटः, पतङ्गः, यशः, मक्षिका वा, यद्भवति, तदेव भवति। "यदेषः सूक्ष्मः अंशः, एतद्वै सर्वं तदात्मकम्। तत्सत्यं, स आत्मा, तत् त्वं असि श्वेतकेतु" इति। "भूय एव भगवानेवोपदिशतु" इति। "एवं, प्रिये" इति प्रतिजज्ञौ।