द्वादशवर्षेण श्वेतकेतुः पितरमुद्दालकं आरुणिं उपसंगम्य, चतुर्विंशतिवर्षेण सर्वाणि वेदान् अधीत्य, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। तदा स आत्मनं विद्वानं मन्यमानः अभिमानी अभवत्। तं पिताऽब्रवीद् — “श्वेतकेतुः, प्रियः, यत् त्वं आत्मनं विद्वानं मन्यसे, अभिमानी च अभवः, किं तत् उपनयने याचितवान् यत्र अश्रुतं श्रुतं भवति, अचिन्तितं चिन्तितं, अज्ञातं ज्ञातं?” श्वेतकेतुः पितरं पप्रच्छ — “कथं, भगवन्, एतद् उपनयनं संभवति?” उद्दालकः उवाच — “यथा, प्रियः, एकेन मृद्गणेन सर्वाणि मृद्-निर्माणानि ज्ञायन्ते — विकारः नामधेयम् एव, वाचः उत्पादितम्, मृद् एव सत्यम्। यथा एकेन सुवर्णखण्डेन सर्वाणि सुवर्णनिर्माणानि ज्ञायन्ते — विकारः नामधेयम् एव, सुवर्णं एव सत्यम्। यथा एकेन काष्ठेन सर्वाणि काष्ठनिर्माणानि ज्ञायन्ते — विकारः नामधेयम् एव, काष्ठं एव सत्यम्। एवं, प्रियः, तदुपनयनम् अस्ति।” श्वेतकेतुः उवाच — “भगवन्, मम उपाध्यायाः एतद् न जानन्ति; यदि जानन्ति, कथं न उक्तवन्तः? भगवन्, एतद् मां उपदिशतु।” पिताऽब्रवीद् — “एवम्, प्रियः।” उद्दालकः पुनः उवाच — “आदौ, प्रियः, इदं जगत् सत् एव आसीत्, एकम्, द्वितीयं न आसीत्। केचित् वदन्ति — ‘आदौ, असत् एव आसीत्, एकम्, द्वितीयं न आसीत्; असतः सत् उत्पन्नम्।’” श्वेतकेतुः पप्रच्छ — “कथं, प्रियः, सत् असतः उत्पद्येत? न हि सत् असतः संभवति। सत्यम्, प्रियः, आदौ इदं जगत् सत् एव आसीत्, एकम्, द्वितीयं न आसीत्।” तत् सत् विचारयामास — “बहु स्याम्, प्रजायेयम्।” तत् अग्निम् सृजत्। अग्निः अपि विचारयामास — “बहु स्याम्, प्रजायेयम्।” तत् आपः सृजत्। अतः यत्र कश्चित् दुःखं वा स्वेदं वा अनुभवति, तत्र अग्नेः एव आपः उत्पद्यते। आपः अपि विचारयामास — “बहु स्याम्, प्रजायेम।” तत् अन्नं सृजत्। अतः यत्र वर्षा भवति, तत्र अन्नं बहुलं भवति; आपः एव अन्नस्य कारणम्। एतेषु जीवेषु त्रिविधः जन्म अस्ति — अण्डजातम्, जीवजातम्, उद्भिज्जम्। तद् देवता विचारयामास — “एतेषु त्रिषु देवतेषु, जीवात्मना प्रविश्य, नामरूपे विवक्ष्यामि।” तेषु, प्रत्येकं त्रिधा कृत्वा, जीवात्मना प्रविश्य, नामरूपे विवक्ष्याम्। अग्नौ यः रक्तः रूपः, स अग्नेः रूपम्; यः श्वेतः, स आपः; यः कृष्णः, स अन्नम्। अग्नेः अग्नित्वम् नामधेयम् एव, त्रीणि रूपाणि सत्यम्। सूर्ये यः रक्तः रूपः, स अग्नेः; श्वेतः आपः; कृष्णः अन्नम्। सूर्यस्य सूर्यत्वम् नामधेयम् एव, त्रीणि रूपाणि सत्यम्। चन्द्रे यः रक्तः रूपः, स अग्नेः; श्वेतः आपः; कृष्णः अन्नम्। चन्द्रस्य चन्द्रत्वम् नामधेयम् एव, त्रीणि रूपाणि सत्यम्। विद्युत् यः रक्तः रूपः, स अग्नेः; श्वेतः आपः; कृष्णः अन्नम्। विद्युतः विद्युत्त्वम् नामधेयम् एव, त्रीणि रूपाणि सत्यम्। यथाऽपूर्वे विद्वांसः, महाशालिनः, महाविद्वांसः, उक्तवन्तः — “अद्य कश्चित् अश्रुतं, अचिन्तितं, अज्ञातं न वदिष्यति,” यतः ते पूर्वेभ्यः ज्ञानं प्राप्तवन्तः। यत्र कश्चित् रक्तं दृश्यते, तत्र “अग्नेः रूपम्” इति उक्तवन्तः; श्वेतं दृश्यते, “आपः रूपम्”; कृष्णं दृश्यते, “अन्नस्य रूपम्” इति विवेचनम्। यत्र अज्ञातम्, “एषां देवतानां संयोगः” इति उक्तवन्तः। यथा, प्रियः, एते त्रयो देवताः, पुरुषं प्रविश्य, प्रत्येकं त्रिधा भवन्ति, एवं मे श्रुत्वा विद्धि। अन्नं यत् उपयुज्यते, तद् त्रिधा विभज्यते — स्थूलतमं भागः पुरीषं भवति, मध्यभागः मांसं, सूक्ष्मतमः मनः। आपः यः उपयुज्यते, स्थूलतमं भागः मूत्रं, मध्यभागः रक्तं, सूक्ष्मतमः प्राणः। अग्निः यः उपयुज्यते, स्थूलतमं भागः अस्थि, मध्यभागः मज्जा, सूक्ष्मतमः वाक्। अतः, प्रियः, अन्नमयं मनः, आपोमयः प्राणः, अग्निमयी वाक्। “भगवन्, अधिकं व्याख्यातु।” “एवम्, प्रियः,” इति पिताऽब्रवीत्। प्रियः, दध्नः मध्यभागस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि याति, स घृतं भवति। एवं, अन्नस्य यः सूक्ष्मतमः भागः उपरि याति, स मनः भवति। आपः यः सूक्ष्मतमः भागः उपरि याति, स प्राणः भवति। अन्नस्य सूक्ष्मतमः भागः उपरि याति, स वाक् भवति। अतः, प्रियः, अन्नमयं मनः, आपोमयः प्राणः, अग्निमयी वाक्। “भगवन्, अधिकं व्याख्यातु।” “एवम्, प्रियः,” इति पिताऽब्रवीत्। प्रियः, यदि कश्चित् पञ्चदशदिनानि अन्नं न उपयुञ्ज्यात्, आपः यथेष्टं पिबेत्, यतः प्राणः आपोमयः; यदि न पिबेत्, प्राणः विघ्नं प्राप्नुयात्। श्वेतकेतुः पञ्चदशदिनानि अन्नं न उपयुञ्ज्यात्। ततः पितरं उपसंगम्य पप्रच्छ — “किम् पठेयम्, भगवन्?” पिताऽब्रवीद् — “ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं।” श्वेतकेतुः उवाच — “भगवन्, किमपि स्मरणं न आगच्छति।” पिताऽब्रवीद् — “यथा, प्रियः, महती अग्निः ज्वलति, केवलं एकः शलभस्य आकारः शिखा शेषः, स न बहु दहति; एवं, प्रियः, तव षोडश भागेषु केवलं एकः शेषः, तेन वेदान् न अनुभवसि। यदा अन्नं उपयुञ्ज्यसे, तदा अवगच्छसि।” श्वेतकेतुः अन्नं उपयुञ्ज्य पितरं उपसंगम्य यद् पृष्टम्, तत् उत्तरं दत्तवान्। पिताऽब्रवीद् — “यथा, प्रियः, महती अग्निः ज्वलति, केवलं एकः शलभस्य आकारः शिखा शेषः, यदि तृणैः प्रेर्यते, तदा महान् ज्वलनं भवति। एवं, प्रियः, तव षोडश भागेषु केवलं एकः शेषः, अन्नेन प्रेरितः, महान् ज्वलनं अभवत्। अधुनाऽवगच्छसि वेदान्। अतः, प्रियः, अन्नमयं मनः, आपोमयः प्राणः, अग्निमयी वाक्। श्वेतकेतुः एतद् अवगच्छत्, अवगच्छत्। उद्दालकः आरुणिः स्वपुत्रं श्वेतकेतुम् उवाच — “प्रियः, निद्रायाः स्थितिं अवगच्छ। यदा पुरुषः निद्रां गच्छति, स सति संयोगं प्राप्नोति, स्वस्वरूपं प्राप्नोति। अतः ‘निद्रायाम्’ इति वदन्ति, यतः स्वात्मानं प्राप्तवान्। यथा पक्षी सूत्रेण बद्धः सर्वतः उडति, विश्रामस्थानं न प्राप्य, यत्र बद्धः, तत्र प्रत्यागच्छति; एवं, प्रियः, मनः सर्वतः विचर्य, विश्रामस्थानं न प्राप्य, प्राणे प्रत्यागच्छति; मनः प्राणे बद्धम्। प्रियः, क्षुत्तृष्णयोः अवस्थां अवगच्छ। यदा पुरुषः खादति, आपः यद् खादितं, तद् यथायोग्यं स्थानं नयन्ति। यथा गव्यः, अश्व्यः, मानवः स्वनाम्ना आह्वयन्ते, एवं आपः ‘अन्नम्’ इति आह्वयन्ते। तस्मात्, अंकुरः उत्पद्यते। प्रियः, एतद् मूलं विना न उत्पद्यते। तस्य मूलं अन्ने एव। अतः, प्रियः, अंकुरेण अन्ने मूलं अन्विष्य; अंकुरेण अग्नौ मूलं अन्विष्य; अंकुरेण सति मूलं अन्विष्य। सर्वे प्राणी, प्रियः, सत् एव मूलम्, सत् एव आश्रयः, सत् एव प्रतिष्ठा।