ततः चतुर्थं होमं समाने स्वाहा इति समर्पयेत्। समाने तृप्ते मनः तृप्यति, मनसि तृप्ते वृष्टीश्वरः तृप्यति, वृष्टीश्वरे तृप्ते विद्युत् तृप्यति, विद्युति तृप्ते यत् किंचित् विद्युत्-वृष्टीश्वरोपरि प्रतिष्ठितं तदपि तृप्यति। एवं तृप्त्या सः पुत्रैः पशुभिः अन्नेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन च संपन्नः भवति। पुनः पञ्चमं होमं उदाने स्वाहा इति समर्पयेत्। उदाने तृप्ते त्वचः तृप्यति, त्वचि तृप्ते वायुः तृप्यति, वायौ तृप्ते आकाशः तृप्यति, आकाशे तृप्ते यत् किंचित् वाय्वाकाशयोः प्रतिष्ठितं तदपि तृप्यति। एवं तृप्त्या सः पुत्रैः पशुभिः अन्नेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन च संपन्नः भवति। यः एतद् अजानन् अग्निहोत्रं जुहोति, सः इवाङ्गारान् अपोहरन् भस्मनि जुहुयात् इति फलं लभते। यः पुनः एतद् विज्ञाय अग्निहोत्रं जुहोति, तस्य होमः सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मसु च क्रियते। यथा कापासस्य गुच्छः अग्नौ निहितः सम्पूर्णतया दह्यते, तथा एतद् विज्ञाय अग्निहोत्रं जुह्वतः सर्वे पाप्मानः दह्यन्ते। तस्मात् एषः विज्ञानी शेषं चाण्डालाय दद्यात् अपि चेत्, तत् स्वस्यैव वैश्वानरात्मनि समर्पितं स्यात्। यथा मातरं क्षुधार्ताः बालकाः उपसर्पन्ति, एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रं उपसर्पन्ति; अतः अग्निहोत्रं पूजयेत्। अथ कश्चन आसीत् श्वेतकेतुः अरुणस्य पुत्रः। तम् पिता उवाच—"श्वेतकेतो, ब्रह्मचर्यं चर; प्रिय, अस्माकं कुलस्य कश्चन अपाठितवेदः नाम्ना ब्राह्मणः न भवेत्।" सः द्वादशवर्षे उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षे सर्वान् वेदान् अधीत्य स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, गर्वितः आत्मानं विद्वांसं मन्यमानः। तं पिता पुनरुवाच— "श्वेतकेतो, यत् त्वं विद्वान् आत्मानं मन्यसे, किं त्वं तद् उपनयने पृच्छितवान् येन अश्रुतं श्रुतं भवति, अमतं मतं भवति, अज्ञातं ज्ञातं भवति?" सः अपृच्छत्—"कथं भोः स्यात् इति शिक्षणम्?" पिता अवदत्—"यथा, प्रिय, एकेन मृत्तिकापिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं भवति—विकारे नामधेयं वाचारम्भणं, मृत्तिकैव सत्यम्। यथा एकेन सुवर्णमणिना सर्वं सुवर्णमयं विज्ञातं भवति—विकारे नामधेयं वाचारम्भणं, सुवर्णमेव सत्यम्। यथा एकेन लौहमणिना सर्वं लौहमयं विज्ञातं भवति—विकारे नामधेयं वाचारम्भणं, लौहमेव सत्यम्। एषा, प्रिय, शिक्षाऽस्ति।" श्वेतकेतुः उवाच—"नूनं भोः मम आचार्याः एतन्न जानन्; यदि जानन् स्युः, कथं मां न अवदन्? भोः, एतत् मां शिक्षयतु।" स पिता प्रत्युवाच—"एवं, प्रिय।" "प्रिय, इदं सर्वं पूर्वं सत् एव आसीत्, एकमेव अद्वितीयम्। केचन आहुयुः—पूर्वं इदं सर्वं असद् एव आसीत्, एकमेव अद्वितीयम्, तस्मात् असतः सत् अजायत।" सः उवाच—"कथं भोः स्यात्? कथं सत् असतः जायेत? न, प्रिय, पूर्वं इदं सर्वं सत् एव आसीत्, एकमेव अद्वितीयम्।" तत् सत् अचिन्तयत्—"बहु स्याम्, प्रजायेय" इति। तत् अग्निं असृजत्। अग्निः अपि अचिन्तयत्—"बहु स्याम्, प्रजायेय" इति। सः आपः असृजत्। तस्मात् यत्र यः कश्चन क्लिश्यते स्वेदति वा, तत्र अग्नेः एव आपः जायन्ते। आपः अपि अचिन्तयन्—"बहु स्याम, प्रजायेय" इति। ताः अन्नं असृजन्। तस्मात् यत्र वृष्टिः भवति, तत्र अन्नं बहु भवति; आपः एव हि अन्नस्य कारणम्। एषु भूतेषु त्रयः एव जन्मभेदाः—अण्डजम्, जरायुजम्, उद्भिज्जम्। स देवः अचिन्तयत्—"एतेषु त्रिषु देवतेषु एषेण जीवेन आत्मना प्रविश्य नामरूपे व्याकरोमि।" तेषां त्रयाणां प्रत्येकं त्रिविधं करिष्यामि इति। सः देवः एतेषु त्रिषु देवतेषु एषेण जीवेन आत्मना प्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्। तेषां प्रत्येकं त्रिविधं अकरोत्। एतेषां त्रयाणां देवतानां यथा प्रत्येकं त्रिविधत्वं भवति, तत् मत्तः शृणु। अग्नौ यः रक्तः रूपः, सः अग्नेरूपः; यः श्वेतः, सः आपां रूपः; यः कृष्णः, सः अन्नस्य रूपः। अग्नित्वं अग्नेः नामधेयम्, वाचारम्भणं, त्रयः रूपाणि एव सत्यम्। सूर्ये यः रक्तः रूपः, सः अग्नेरूपः; श्वेतः आपां; कृष्णः अन्नस्य। सूर्यत्वं सूर्यस्य नामधेयम्, वाचारम्भणं, त्रयः रूपाणि एव सत्यम्। चन्द्रे अपि एवं, विद्युति अपि एवं। पूर्वे ये महाशालिनः महाश्रोत्रियाः आसन्, ते एवं वदन्ति—"अद्य न कश्चन अश्रुतम् अमतम् अज्ञातम् अस्माकं वक्ष्यति" इति, ते पूर्वैः एव वेदिताः। यदा किञ्चित् रक्तम् दृश्यते, तदा "एषः अग्नेरूपः" इति; यदा श्वेतम्, तदा "एषः आपां रूपः" इति; यदा कृष्णम्, तदा "एषः अन्नस्य रूपः" इति; एवं विविच्य। यदा किञ्चित् अज्ञातम्, तदा "एषां देवतानां संयोगः" इति। यथा, प्रिय, एते देवताः पुरुषं प्रविश्य प्रत्येकं त्रिविधं भवन्ति, एवं मत्तः शृणु। भोजनं यद् अश्नीयात्, तस्य स्थूलतमः भागः पुरीषं भवति, मध्यः मांसं, सूक्ष्मः मनः। आपः या पिबेत्, तासां स्थूलतमः भागः मूत्रं, मध्यः रक्तं, सूक्ष्मः प्राणः। अग्निः यः खाद्यते, तस्य स्थूलतमः भागः अस्थि, मध्यः मज्जा, सूक्ष्मः वाक्। एवमेतत्, प्रिय, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् तेजोमयी। "भोः, एतत् विस्तरेण व्याख्यातु।" "एवं, प्रिय।" प्रिय, दध्नः मध्यभागस्य सूक्ष्मतमः अंशः उपरि उत्थाय घृतं भवति। एवं, प्रिय, यद् अन्नं अश्नीयात्, तस्य सूक्ष्मतमः अंशः उपरि उत्थाय मनः भवति। आपः या पिबेत्, तासां सूक्ष्मतमः अंशः उपरि उत्थाय प्राणः भवति। अन्नस्य सूक्ष्मतमः अंशः उपरि उत्थाय वाक् भवति। एवमेतत्, प्रिय, मनः अन्नमयम्, प्राणः आपोमयः, वाक् तेजोमयी। "भोः, एतत् विस्तरेण व्याख्यातु।" "एवं, प्रिय," इति सः प्रत्युवाच।