स एव तदा अरुणपुत्रं उद्दालकं गौतमं प्राह—“कं त्वं आत्मानं उपास्यसि?” स उवाच—“भूमिरेव, राजन्, आत्मा इति।” तं स उवाच—“एषा एव प्रतिष्ठात्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपास्यसि। तस्मात् त्वं प्रजया पशुभिश्च प्रतिष्ठितः असि।” यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते, स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एते आत्मनः पादाः,” इति स उवाच। “यदि त्वं मम न आगतः स्याः, तव पादौ शुष्येताम्।” स तान् उवाच—“यूयं सर्वे वैश्वानरात्मानं पृथक् इव ज्ञात्वा अन्नं भुङ्क्ते; यः तु एषं वैश्वानरात्मानं प्रादेशमात्रं सत्यमात्मानं उपास्ते, स सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मस्वपि अन्नं भुङ्क्ते।” अस्य वैश्वानरात्मनः शिराः ज्वालामयः अग्निः, चक्षुः नानारूपम्, प्राणः विचित्रगत्याः, मध्यं बहुलम्, वस्तिः धनम्, पादौ पृथिवी, पार्श्वे वेदी, लोमा कुशा, हृदयं गार्हपत्यः, मनः आहवनीयः, मुखं होत्रम् इति। यदा प्रथमं अन्नं उपन्यस्यते, तदा प्रथमां होमां कृत्वा, “प्राणाय स्वाहा” इति ब्रूयात्। प्राणः तृप्यति। प्राणस्य तृप्तौ चक्षुः तृप्यति; चक्षुषः तृप्तौ सूर्यः तृप्यति; सूर्यस्य तृप्तौ द्यौः तृप्यति; द्युः तृप्यति चेत्, यत् द्यौः सूर्ये प्रतिष्ठितम्, तत् अपि तृप्यति। एषया तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, तेजसा च ब्रह्मतेजसा च पूर्णः भवति। ततः द्वितीयां होमां कृत्वा, “व्यानाय स्वाहा” इति ब्रूयात्। व्यानः तृप्यति। व्यानस्य तृप्तौ श्रोत्रं तृप्यति; श्रोत्रस्य तृप्तौ चन्द्रमाः तृप्यति; चन्द्रमसः तृप्तौ दिशः तृप्यन्ति; दिशां तृप्तौ यत् चन्द्रमसि दिशः च प्रतिष्ठितम्, तत् अपि तृप्यति। एषया तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, तेजसा च ब्रह्मतेजसा च पूर्णः भवति। ततः तृतीयां होमां कृत्वा, “अपानाय स्वाहा” इति ब्रूयात्। अपानः तृप्यति। अपानस्य तृप्तौ वाक् तृप्यति; वाचः तृप्तौ अग्निः तृप्यति; अग्नेः तृप्तौ पृथिवी तृप्यति; पृथिव्याः तृप्तौ यत् पृथिव्याम् अग्नौ च प्रतिष्ठितम्, तत् अपि तृप्यति। एषया तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, तेजसा च ब्रह्मतेजसा च पूर्णः भवति। ततः चतुर्थीं होमां कृत्वा, “समानाय स्वाहा” इति ब्रूयात्। समानः तृप्यति। समानस्य तृप्तौ मनः तृप्यति; मनसः तृप्तौ वर्षिष्ठः तृप्यति; वर्षिष्ठस्य तृप्तौ विद्युत् तृप्यति; विद्युतः तृप्तौ यत् विद्युति वर्षिष्ठे च प्रतिष्ठितम्, तत् अपि तृप्यति। एषया तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, तेजसा च ब्रह्मतेजसा च पूर्णः भवति। ततः पञ्चमीं होमां कृत्वा, “उदानाय स्वाहा” इति ब्रूयात्। उदानः तृप्यति। उदानस्य तृप्तौ त्वक् तृप्यति; त्वचः तृप्तौ वायुः तृप्यति; वायोः तृप्तौ आकाशः तृप्यति; आकाशस्य तृप्तौ यत् वायौ आकाशे च प्रतिष्ठितम्, तत् अपि तृप्यति। एषया तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, तेजसा च ब्रह्मतेजसा च पूर्णः भवति। यः एतद् अजानन् अग्निहोत्रं जुहोति, स कोलान् अपास्य भस्मनि जुहोति इव; एवं फलम्। यः तु एतद् विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति, स सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मस्वपि जुहोति। यथा रश्मिसूत्रं वह्नौ निक्षिप्तं सम्यग् दह्यते, एवं सर्वाणि पापानि तस्य दह्यन्ते, यः एतद् विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति। एवं विदुषः शेषान्नं चाण्डालाय दद्यात्, तदपि स्वस्यैव वैश्वानरात्मनि जुहुत इव। यथा मातरं क्षुधिताः बालकाः उपासते, एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रम् उपासते; तस्मात् अग्निहोत्रं पूजयेत्। अथ तत्रैव अरुणस्य पुत्रः श्वेतकेतुः आसीत्। तम् पिता उवाच—“श्वेतकेतो, ब्रह्मचर्यं चर; हि प्रिये, अस्माकं कुलस्य कश्चन वेदं अजानन् ब्राह्मण इति न स्यात्।” स द्वादशवर्षे उपेत्य, चतुर्विंशतिवर्षे सर्वान् वेदान् अधीत्य, गृहम् आगतः, स्वविद्यया गर्वितः, आत्मस्थः अभवत्। तं पिता उवाच। “श्वेतकेतो, प्रिये, यतः त्वं स्वविद्यया गर्वितः, आत्मस्थः अभवः, किं त्वं तां शिक्षां अपृच्छः येन अश्रुतं श्रुतं भवति, अमतं मतं भवति, अज्ञातं ज्ञातं भवति?” स उवाच—“कथं नु भोः, सा शिक्ष्या स्यात्?” पिता उवाच—“यथा, प्रिये, एकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं भवति; विकारः नामधेयं, वाचारम्भणं, मृत्तिकैव सत्यम्। यथा, प्रिये, एकेन लौहमणिना सर्वं लौहमयं विज्ञातं भवति; विकारः नामधेयं, वाचारम्भणं, लोहमेव सत्यम्। एवं, प्रिये, सा शिक्ष्या अस्ति।” श्वेतकेतुः उवाच—“नूनं भोः, मम आचार्याः एतद् न जानन्ति; यदि जानेयुः, कथं न मा अवदन्? भोः, एतद् मे ब्रूहि।” स उवाच—“एवं अस्तु, प्रिये।” स उवाच—“सत् एव, प्रिये, इदम् अग्रे आसीत्, एकमेव, अद्वितीयम्। केचित् आहुः, असत् एव इदम् अग्रे आसीत्, एकमेव, अद्वितीयम्; असतः सत् अजायत। कथं तु, प्रिये, स्यात्? कथं सत् असतः स्यात्? सत् एव, प्रिये, इदम् अग्रे आसीत्, एकमेव, अद्वितीयम्।” तत् सत् अचिन्तयत्—“बहु स्याम्, प्रजायेय” इति। तत् अग्निम् असृजत्। अग्निः अचिन्तयत्—“बहु स्याम्, प्रजायेय” इति। सः आपः असृजत्। तस्मात् यत्र क्व चेद् दुःखम् अनुभूयते, श्वेदः जायते, सः अग्नेः एव आपः। आपः अचिन्तयन्—“बहु स्याम, प्रजायेमहि” इति। ताः अन्नम् असृजन्। तस्मात् यत्र क्व च वृष्टिः भवति, तत्र अन्नं भवति; आपः एव अन्नस्य कारणम्। एषां भूतानां त्रयः एव जन्मनः—अण्डजम्, जीवजम्, उद्भिज्जम्। स देवता अचिन्तयत्—“एषु त्रिषु देवतेषु एषेण जीवेन आत्मना प्रविश्य, नामरूपे व्याकुर्याम्।” तासु एकां एकां त्रिधा कुर्याम्। सः देवता, एषेण जीवेन आत्मना प्रविश्य, नामरूपे व्याकुरुत। तासु एकां एकां त्रिधा अकरोत्। तस्यां, प्रिये, यथा एते त्रयः देवाः एकस्मिन् एकस्मिन् त्रिधा भवन्ति, तत् मत्तः शृणु। यद् अग्नौ रक्तं रूपं, सः अग्नेः एव रूपम्; यद् श्वेतं, आपाम्; यद् कृष्णं, अन्नस्य। अग्नित्वम् अग्नेः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, रूपाण्येव सत्यानि। यद् सूर्ये रक्तं रूपं, सः अग्नेः एव; यद् श्वेतं, आपाम्; यद् कृष्णं, अन्नस्य। सूर्यत्वं सूर्यस्य नामधेयम्, वाचारम्भणम्, रूपाण्येव सत्यानि। यद् चन्द्रे रक्तं रूपं, सः अग्नेः एव; यद् श्वेतं, आपाम्; यद् कृष्णं, अन्नस्य। चन्द्रत्वं चन्द्रमसः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, रूपाण्येव सत्यानि। यद् विद्युति रक्तं रूपं, सः अग्नेः एव; यद् श्वेतं, आपाम्; यद् कृष्णं, अन्नस्य। विद्युत्त्वं विद्युतः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, रूपाण्येव सत्यानि। एवम्, ये पूर्वे विद्वांसः, महाशालिनः, महाश्रोत्रियः आसन्, ते एवम् ऊचुः—“अद्य न कश्चन अस्मान् अश्रुतम्, अमतम्, अज्ञातम् वक्ता अस्ति,” इति; ते हि पूर्वेभ्यः अवाप्तविद्याः आसन्। यदा किञ्चित् रक्तं दृष्टम्, “एषः अग्नेः रूपम्” इति; श्वेतं दृष्टम्, “एषः आपाम् रूपम्” इति; कृष्णं दृष्टम्, “एषः अन्नस्य रूपम्” इति; एवं ते विविच्य जानन्ति। एवं शास्त्रेण सत्यमेव सर्वं वस्तु ज्ञेयं, नामरूपयोः विकारः वाचारम्भणं, सत् एव तत्त्वम्।