सः उपमण्यवम् अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” उपमण्यवः प्रत्यवदत्—“दिवमेव, राजन्।” सः उवाच—“एषः तेजस्वी आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः तव कुलं तेजस्वी पुत्रः जायते।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एषः शिरः आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, शिरः ते पतितं स्यात्।” ततः सः सत्ययज्ञं पौलुष्यं प्राचीनयोग्यं च अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” सः प्रत्यवदत्—“आदित्यं, राजन्।” सः उवाच—“एषः विश्वरूपः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः तव कुलं बहुरूपाः जनाः दृश्यन्ते।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अश्वयुक्तं रथं आरूढः भवति, सुवर्णमालां धारयति, अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एषः नेत्रं आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, अन्धः अभवः।” ततः सः इन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्यं अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” सः प्रत्यवदत्—“वायुमेव, राजन्।” सः उवाच—“एषः पृथक्पथः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः पृथक् बलानि तव आगच्छन्ति, पृथक् रथानां पङ्क्तयः तव अनुगच्छन्ति।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एषः प्राणः आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, प्राणः ते विनष्टः स्यात्।” ततः सः जनं शार्कराक्ष्यं अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” सः प्रत्यवदत्—“आकाशमेव, राजन्।” सः उवाच—“एषः समृद्धः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः त्वं पुत्रैः, धनेन च समृद्धः भवसि।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एषः कक्षः आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, कक्षः ते विनष्टः स्यात्।” ततः सः बुडिलं अश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्यं अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” सः प्रत्यवदत्—“आपः एव, राजन्।” सः उवाच—“एषः धनी आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः त्वं धन्यः, समृद्धः च भवसि।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एषः मूत्राशयः आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, मूत्राशयः ते विकीर्णः स्यात्।” ततः सः उद्दालकं अरुणपुत्रं गौतमं अभ्युवादत्—“कं त्वं आत्मानं उपासि?” सः प्रत्यवदत्—“पृथिवीमेव, राजन्।” सः उवाच—“एषः प्रतिष्ठितः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः त्वं पुत्रैः, पशुभिः च प्रतिष्ठितः भवसि।” यः वैश्वानरात्मानं एवं उपासते, सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् भवति। “एते पदे आत्मनः,” इति तेन उक्तम्। “यदि त्वं मम समीपं न आगच्छेः, पदे ते शुष्येत्।” सः तान् उवाच—“यूयम् वैश्वानरात्मानं पृथक् ज्ञात्वा अन्नं भुङ्क्ते; यः तु वैश्वानरात्मानं प्रादेशमात्रं सत्यमेव आत्मानं उपासते, सः सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मस्व् अन्नं भुङ्क्ते।” तस्य वैश्वानरात्मनः शिरः ज्वलनम्, नेत्रं विश्वरूपम्, प्राणः पृथक्पथः, मध्यं समृद्धिः, मूत्राशयः धनम्, पदे पृथिवी, पार्श्वे वेदी, केशाः कुशः, हृदयं गार्हपत्यः, मनः आहवनीयः, मुखं सवनीयः इति। यदा प्रथमं अन्नं आगच्छति, तदा प्रथमं हविः “प्राणाय स्वाहा” इति दातव्यम्। प्राणः तृप्तः भवति। यदा प्राणः तृप्तः, नेत्रं तृप्तम्; नेत्रे तृप्ते, आदित्यः तृप्तः; आदित्ये तृप्ते, द्यौः तृप्तः; द्यौः तृप्ते, यद् द्यौः आदित्ये प्रतिष्ठितम् तृप्तम्। तेन तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूरितः भवति। ततः द्वितीयं हविः “व्यानाय स्वाहा” इति दातव्यम्। व्यानः तृप्तः भवति। यदा व्यानः तृप्तः, श्रोत्रं तृप्तम्; श्रोत्रे तृप्ते, चन्द्रः तृप्तः; चन्द्रे तृप्ते, दिशः तृप्ताः; दिशः तृप्ते, यद् दिशः चन्द्रे प्रतिष्ठितम् तृप्तम्। तेन तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूरितः भवति। ततः तृतीयं हविः “अपानाय स्वाहा” इति दातव्यम्। अपानः तृप्तः भवति। यदा अपानः तृप्तः, वाक् तृप्तम्; वाचि तृप्ते, अग्निः तृप्तः; अग्नौ तृप्ते, पृथिवी तृप्तिः; पृथिव्यां तृप्ते, यद् पृथिव्यां अग्नौ प्रतिष्ठितम् तृप्तम्। तेन तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूरितः भवति। ततः चतुर्थं हविः “समानाय स्वाहा” इति दातव्यम्। समानः तृप्तः भवति। यदा समानः तृप्तः, मनः तृप्तम्; मने तृप्ते, वर्षः तृप्तः; वर्षे तृप्ते, विद्युत् तृप्तिः; विद्युत् तृप्ते, यद् विद्युत् वर्षे प्रतिष्ठितम् तृप्तम्। तेन तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूरितः भवति। ततः पञ्चमं हविः “उदानाय स्वाहा” इति दातव्यम्। उदानः तृप्तः भवति। यदा उदानः तृप्तः, त्वचा तृप्तम्; त्वचि तृप्ते, वायुः तृप्तः; वायौ तृप्ते, आकाशः तृप्तः; आकाशे तृप्ते, यद् आकाशे वायौ प्रतिष्ठितम् तृप्तम्। तेन तृप्त्या सः पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूरितः भवति। यः एतद् अज्ञाय अग्निहोत्रं करोति, सः इव अंगारान् अपाकृत्य भस्मनि होमं कुर्यात्; तस्य फलम् एवं भवति। यः तु एतद् ज्ञात्वा अग्निहोत्रं करोति, तस्य होमः सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मस्व् क्रियते। यथा कर्पासपुच्छं अग्नौ क्षिप्तं सम्पूर्णं दह्यते, एवं सर्वे पापाः तस्य अग्निहोत्रिणः एतद्विदः दह्यन्ते। अतः यदि एषः ज्ञानी चाण्डालाय अवशिष्टं दद्यात्, तदपि तस्य वैश्वानरात्मनि होमः इव भवति। यथा क्षुधिताः बालाः मातरं समन्तात् उपासते, एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रं समन्तात् उपासन्ते; अतः अग्निहोत्रं उपासितव्यम्। अथ श्वेतकेतुः अरुणपुत्रः आसीत्। तस्य पिता उवाच—“श्वेतकेतो, ब्रह्मचर्यं चर; हि, प्रिय, अस्माकं कुले यो वेदान् न वेत्ति, सः केवलं जात्या ब्राह्मणः इति न स्यात्।” सः द्वादशवर्षे उपगम्य चतुर्विंशतिवर्षे सर्वान् वेदान् अधीत्य स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, गर्वितः आत्मज्ञः इति मन्यमानः। तदा तस्य पिता तं उवाच। “श्वेतकेतो, प्रिय, यत् त्वं गर्वितः आत्मज्ञः इति मन्यसे, किं तत् शिक्षां अपृच्छः, येन अश्रुतम् श्रुतं भवति, अचिन्तितम् चिन्तितं भवति, अज्ञातम् ज्ञातं भवति?” सः पप्रच्छ—“कथं, भगवन्, एषा शिक्षाः सम्भवति?” “यथा, प्रिय, एकेन मृत्तिकापिण्डेन सर्वाणि मृत्तिकामयानि वस्तूनि ज्ञायन्ते—विकारः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, मृत्तिका एव सत्यम्। यथा, प्रिय, एकेन सुवर्णपिण्डेन सर्वाणि सुवर्णमयानि वस्तूनि ज्ञायन्ते—विकारः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, सुवर्णम् एव सत्यम्। यथा, प्रिय, एकेन लोहपिण्डेन सर्वाणि लोहमयानि वस्तूनि ज्ञायन्ते—विकारः नामधेयम्, वाचारम्भणम्, लोहम् एव सत्यम्। एषा शिक्षा, प्रिय।” “नूनं, भगवन्, मम आचार्याः एतद् न अविदन्; यदि अविदन्, कथं मां न उक्तवन्तः? भगवन्, एतद् मां शाधि।” सः उवाच—“एवं, प्रिय।” “आद्ये, प्रिय, इदं जगत् सत् एव, एकमेव, अद्वितीयम् आसीत्। केचित् वदन्ति—आद्ये इदं जगत् असत् एव, एकमेव, अद्वितीयम्; असतः सत् जायते।” सः उवाच—“कथं, प्रिय, स्यात्? कथं सत् असतः जायेत? सत् एव, प्रिय, आद्ये इदं जगत् एकमेव, अद्वितीयम् आसीत्।” तत् सत् अचिन्तयत्—“बहु स्याम्, प्रजायेय।” तत् अग्निम् असृजत्। अग्निः अचिन्तयत्—“बहु स्याम्, प्रजायेय।” तत् आपः असृजत्। अतः यत्र कश्चित् दुःखम् अनुभवति, स्वेदति वा, तत् अग्नेः एव आपः उत्पद्यते। आपः अचिन्तयत्—“बहु स्याम्, प्रजायेय।” तत् अन्नम् असृजत्। अतः यत्र वर्षा भवति, अन्नम् बहुलम् भवति; हि, आपः एव अन्नस्य कारणम्।