नास्ति तयोः पन्थाः; एते सूक्ष्मजीवाः पुनः पुनः आवृत्य जन्म मृत्युं च प्राप्नुवन्ति—एष तृतीयः स्थानम्। तस्मात्, तद् जगत् न पूर्णम्; अतः तद् वर्जनीयम्। एषा श्लोकः। यो हिरण्यस्य चौरः, मद्यपः, गुरुपत्नीगामी, ब्राह्मणहन्ता—एते चत्वारः पतन्ति; पञ्चमः तेषां सहवासः। किन्तु यः एते पञ्च अग्नीन् एवं वेद, स तेषां सहवासेऽपि पापेन न लिप्यते; शुद्धः, विशुद्धः, पुण्यलोकम् प्राप्नोति—यः एवं वेद, यः एवं वेद। ततः प्राचीनशालः औपमण्यवः, सत्ययज्ञः पौलुषः, इन्द्रद्युम्नः भाल्लवेयः, जनः शार्कराक्ष्यः, बुडिलः अश्वतराश्विः—एते गृहस्थश्रेष्ठाः, श्रुतिविदः, एकत्र समागत्य विचारयन्ति—'कः आत्मा? किम् ब्रह्म?' ते व्यवस्थितम् अकुर्वन्—'आरणेयः उद्धालकः अत्र अस्ति; स वैश्वानरात्मानम् उपगतः। तं गच्छामः।' इति। ततोऽन्ये तं उद्धालकं गच्छन्ति। उद्धालकः चिन्तयामास—'एते महागृहस्थाः, विद्वांसः मां पृच्छन्ति, अहम् सर्वम् उत्तरम् दातुम् न शक्न्यामि। अतः अन्यः तान् उपदिशतु।' स तान् उवाच—'आश्वपतिः केकयराजः वैश्वानरात्मानम् उपगतः। तं गच्छामः।' इति। ततोऽन्ये तं आश्वपतिं गच्छन्ति। यदा ते आगच्छन्, तेन पृथक् निवासाः व्यवस्थिताः। प्रातःकाले, गन्तुम् उद्यम्य, स उवाच—'मम राष्ट्रे न चौरः, न कृपणः, न मद्यपः, न अनग्निहोत्रः, न अज्ञः, न परदारगामी, न परदारागमिनी—कथम् तत्र कश्चित् अशुद्धयाजकः स्यात्? यावत् यजमानाय धनम् ददामि, तावत् भवतः दास्यामि। स्थेयुः, भगवन्तः।' ते उचुः—'येन हेतुनाऽयं जीवति, तेनैव वदतु। त्वम् वैश्वानरात्मानम् उपगतः; तस्य एव वद।' स उवाच—'प्रातः उत्तरम् दास्यामि।' इति। ततोऽन्ये समिधम् आदाय पूर्वाह्णे तं उपगच्छन्। स परिचयं न कृत्वा, तान् इदं उवाच। स औपमण्यवम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'दिवम् एव, राजन्।' स उवाच—'एष तेजस्वी आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् तव कुलं तेजस्वि पुत्रम् जनयति।' स भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'शिरः आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव शिरः पतितः स्यात्।' ततः सत्ययज्ञं पौलुषपुत्रम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'सूर्यं, राजन्।' स उवाच—'एष सर्वरूपात्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् तव कुलं बहुरूपाः दृश्यन्ते।' स अश्वयुक्तेन रथेन याति, सुवर्णमालां धारयति, भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'चक्षुः आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव चक्षुः अन्धम् स्यात्।' ततः इन्द्रद्युम्नम् भाल्लवेयम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'वायुम्, राजन्।' स उवाच—'एष पृथक्पथात्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् पृथक् बलानि तव आगच्छन्ति, पृथक् रथरेखा अनुसरन्ति।' स भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'प्राणः आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव प्राणः निर्गच्छेत्।' ततः जनम् शार्कराक्ष्यम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'आकाशम्, राजन्।' स उवाच—'एष बहुलात्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् तव पुत्राः धनं च बहुलम्।' स भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'गुहा आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव गुहा विनष्टा स्यात्।' ततः बुडिलम् अश्वतराश्विम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'आपः, राजन्।' स उवाच—'एष धन्यात्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् तव धनम् समृद्धम्।' स भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'वृक्कः आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव वृक्कः विदीर्येत।' ततः उद्धालकं आरणेयम् गौतमम् उवाच—'कं आत्मानम् उपासि?' स उवाच—'पृथिवीम्, राजन्।' स उवाच—'एष प्रतिष्ठात्मा, वैश्वानरः, यं त्वम् आत्मानम् उपासि। तस्मात् तव पुत्राः पशवः च प्रतिष्ठिताः।' स भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; भोजनम् करोति, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम् भवति—यः एवं वैश्वानरात्मानम् उपासते। 'पादौ आत्मनः एष भागः' इति। 'त्वम् मम न आगच्छेः, तव पादौ शुष्कौ स्याताम्।' स तान् उवाच—'युष्माकम् एषः वैश्वानरात्मा पृथगिव ज्ञातः; भोजनम् करोथ। यः तु एषम् वैश्वानरात्मानम् वितस्तिमात्रम् सत्यम् आत्मानम् उपासते, स सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मसु भोजनम् करोति।' वैश्वानरात्मनः शिरः ज्वलनः अग्निः, चक्षुः बहुरूपम्, प्राणः पृथक्पथगामी, मध्यं बहुलम्, वृक्कः धनम्, पादौ पृथिवी, पार्श्वौ वेदी, केशाः कुशः, हृदयं गार्हपत्यः, मनः आहवनीयः, मुखम् अग्निहोत्रम्। यदा प्रथमम् अन्नम् आगच्छति, तद् प्रथमाहुतिः 'प्राणाय स्वाहा' इति दातव्या। प्राणः तृप्तः भवति। यदा प्राणः तृप्तः, चक्षुः तृप्तः; यदा चक्षुः तृप्तः, सूर्यः तृप्तः; यदा सूर्यः तृप्तः, आकाशः तृप्तः; यदा आकाशः तृप्तः, यत् आकाशे सूर्ये च स्थितम् तृप्तम्। एष्या तृप्त्या स पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूर्णः भवति। ततः द्वितीयाहुतिः 'व्यानाय स्वाहा' इति दातव्या। व्यानः तृप्तः भवति। यदा व्यानः तृप्तः, श्रोत्रम् तृप्तम्; यदा श्रोत्रम् तृप्तम्, चन्द्रः तृप्तः; यदा चन्द्रः तृप्तः, दिशः तृप्ताः; यदा दिशः तृप्ताः, यत् तत्र स्थितम् तृप्तम्। एष्या तृप्त्या स पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूर्णः भवति। ततः तृतीयाहुतिः 'अपानाय स्वाहा' इति दातव्या। अपानः तृप्तः भवति। यदा अपानः तृप्तः, वाक् तृप्तः; यदा वाक् तृप्तः, अग्निः तृप्तः; यदा अग्निः तृप्तः, पृथिवी तृप्तः; यदा पृथिवी तृप्तः, यत् तत्र स्थितम् तृप्तम्। एष्या तृप्त्या स पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूर्णः भवति। ततः चतुर्थाहुतिः 'समानाय स्वाहा' इति दातव्या। समानः तृप्तः भवति। यदा समानः तृप्तः, मनः तृप्तम्; यदा मनः तृप्तम्, वरुणः तृप्तः; यदा वरुणः तृप्तः, विद्युत् तृप्तः; यदा विद्युत् तृप्तः, यत् तत्र स्थितम् तृप्तम्। एष्या तृप्त्या स पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूर्णः भवति। ततः पञ्चमाहुतिः 'उदानाय स्वाहा' इति दातव्या। उदानः तृप्तः भवति। यदा उदानः तृप्तः, त्वचा तृप्तः; यदा त्वचा तृप्तः, वायुः तृप्तः; यदा वायुः तृप्तः, आकाशः तृप्तः; यदा आकाशः तृप्तः, यत् तत्र स्थितम् तृप्तम्। एष्या तृप्त्या स पुत्रैः, पशुभिः, अन्नेन, वीर्येण, ब्रह्मतेजसा पूर्णः भवति। यः एतद् न वेद, स अग्निहोत्रम् कुर्वन्, शलाकाः अपाकृत्य भस्मनि होमं कुर्यात्; तस्य फलं तथा। यः तु एतद् वेद, स अग्निहोत्रम् कुर्वन्, तस्य होमः सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मसु संपद्यते। यथा तन्तुकम् अग्नौ निक्षिप्तम् सर्वथा दह्यते, तथा सर्वाणि पापानि तस्य दह्यन्ते—यः एतद् वेद, अग्निहोत्रम् कुर्वन्। तस्मात्, यद्यपि एष ज्ञानी चाण्डालाय शेषम् दद्यात्, तद् स्वस्य वैश्वानरात्मनि एव समर्पितम् भवेत्। यथा क्षुधार्ताः बालाः मातरम् उपसृत्य तिष्ठन्ति, तथा सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रम् उपसृत्य तिष्ठन्ति; अतः अग्निहोत्रम् उपासितव्यम्। अथारुणस्य पुत्रः श्वेतकेतुः आसीत्। तस्य पिता तम् उवाच—'श्वेतकेतो! ब्रह्मचारिणम् भव; हि, वत्स, अस्माकं कुले यो वेदं न अधीतवान्, स केवलम् जात्या ब्राह्मणः इति न स्यात्।