देवा हि तस्मिन्नग्नौ रेतः समर्पयन्ति, तस्माद् होमात् गर्भः सम्भवति। पञ्चमे हि होमे वाक् पुरुषो भवति—स गर्भः परिदायिनीं योनिं समाश्रित्य दश वा नव वा मासान् यथाकालं शयित्वा जातः प्रादुरभवति। जातः स जीवति यावत् आयुः; मृतः पुनरपि नियतं तस्मादग्निभ्यः नीयते, यत्रासौ समुत्पन्नः तत्रैव। ये तु एवं विद्वांसः वनं प्रविश्य श्रद्धया तपसा च युज्यन्ते, ते अग्निम् आप्नुवन्ति; तस्मादग्नेः अहः, तस्मादह्नः शुक्लपक्षः, तस्मात् शुक्लपक्षात् उत्तरायणानि मासान्, तस्मात् संवत्सरः, तस्मात् सूर्यः, तस्मात् चन्द्रमाः, तस्मात् विद्युत्; तत्र पुरुषोऽमानुषः तान् ब्रह्मणः प्रति नयति—एष देवयानः पन्थाः। ये तु ग्रामे यज्ञदानादीनि कुर्वन्ति, ते धूमम् आप्नुवन्ति; तस्माद् धूमात् रात्रिः, तस्मात् कृष्णपक्षः, तस्मात् दक्षिणायनानि मासान्, ते संवत्सरं न गच्छन्ति। तस्मात् पितृलोकः, तस्मात् आकाशः, तस्मात् चन्द्रमाः; स सोमो राजा, देवानां भोजनम्; देवाः तम् उपभुञ्जते। यावत् तत्र शेषं भवति, तावत् तिष्ठन्ति; शेषे क्षीणे पुनरायान्ति, तेनैव मार्गेण; यथा आकाशात् वायुः, वायुतो धूमः, धूमात् मेघः; मेघात् वर्षः; वर्षात् अत्रैव धान्यादिरूपेण पतन्ति—शाल्यादीनि, ओषधयः, वृक्षाः, तिलमाषादयश्च। अतः दुःखेन मोक्षः; यः कश्चन अन्नं भुङ्क्ते, यः कश्चन रेतः सिञ्चति, तद्भवति पुनः। ये तु अत्र सुशिलाः, ते सुजन्ये सम्भवन्ति—ब्राह्मणकुलादिषु; ये तु दुष्टकर्मिणः, ते नीचयोनिषु—श्वशूकरचाण्डालादिषु। न तयोः कश्चन पन्थाः; एते सूक्ष्मा भूतानि पुनः पुनः जायन्ते म्रियन्ते च—एष तृतीयः स्थानम्। तस्मात् स लोकः न पूर्यते; तस्मात् तं लोकं विवर्जयेत्। यो हिरण्यस्य चौरः, सुरापानः, गुरुपत्नीगामी, ब्रह्महाऽपि—एते चत्वारः पतन्ति; पञ्चमः तेषां सहचारी। यः तु एते पञ्चाग्नीन् एवं वेद, स तैः सहचरन् अपि, पापेन न लिप्यते; शुद्धः पुण्यलोकं प्राप्नोति—एवं वेद यः। ततः प्राचीनशालः औपमन्यवः, सत्ययज्ञः पौलुषिः, इन्द्रद्युम्नः भाल्लवेयः, जनः शार्कराक्ष्यः, बुडिलः अश्वतराश्विः—एते महाश्रौतिनः, महाश्रुताः, एकत्र समागम्य विचारयामासुः—'कः आत्मा? किम् ब्रह्म?' ते सम्यग् व्यवस्थित्य ऊचुः—'उद्दालकोऽरुणिः अत्रास्ति; स वैश्वानरात्मानं उपगम्य स्थितः; तं गच्छामः' इति। ते तत्र गत्वा, उद्दालकः चिन्तयामास—'एते महाश्रौतिनः, महाश्रुतः माम् पृच्छेयुः, न सर्वं प्रतिवक्तुं शक्नोमि; अन्यः तान् उपदिशतु' इति। स तान् उवाच—'अश्वपति केकयः राजा अत्रास्ति; स वैश्वानरात्मानं उपगम्य स्थितः; तम् गच्छामः' इति। ते तत्र गत्वा, स तेषां पृथक् वासस्थानानि कारयामास। प्रातः सन् राजा निःसृत्य उवाच—'मम राज्ये न चौरः, न स्तेनः, न सुरापः, न अग्निहोत्रत्यागी, न अज्ञः, न परदारगामी, न परदाराऽपि—कुतः यज्ञदोषः? यावत् यजमानाय धनं ददामि, तावत् युष्मभ्यं दास्यामि; तिष्ठत, आर्याः' इति। ते ऊचुः—'येनार्थेन जीवति पुरुषः, तेनैव वदतु; त्वं वैश्वानरात्मानं उपगम्य स्थितः; तमेव वद' इति। स उवाच—'प्रातरेव प्रतिवक्ष्यामि' इति। ते समिधं गृहीत्वा उपजग्मुः; स तान् परिचयम् अकृत्वा एव उवाच। स औपमन्यवं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'द्यौः एव आत्मा' इति। स उवाच—'एष तेजस्वी आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् ते कुलं तेजस्वि, तेजस्वी पुत्रो जायते। स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'शिर एव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, शिरस्ते पतितम्' इति। अनन्तरं सत्ययज्ञं पौलुषं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'आदित्यं एव आत्मानम्' इति। स उवाच—'एष सर्वरूपः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् ते कुलं नानारूपं दृश्यते। स अश्वयुक्ते रथे आरोहति, हिरण्यशृङ्गः, अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'चक्षुरेव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, अन्धः अभवः' इति। इन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'वायुमेव आत्मानम्' इति। स उवाच—'एष पृथक्स्रोताः आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् पृथक् बलानि, पृथक् रथपङ्क्तयः। स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'प्राण एव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, प्राणस्ते अपक्रान्तः' इति। जनं शार्कराक्ष्यं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'आकाशमेव आत्मानम्' इति। स उवाच—'एष पूरित आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् पुत्रपशुभ्यां पूरितः। स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'विवर एव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, विवरस्ते नष्टः' इति। बुडिलं अश्वतराश्विं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'आप एव आत्मानम्' इति। स उवाच—'एष धनवान् आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् धनधान्यसम्पन्नः। स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'वृक्क एव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, वृक्कस्ते विदीर्णः' इति। उद्दालकं अरुणिं पप्रच्छ—'कं त्वं आत्मानं उपाससे?' इति। स उवाच—'पृथिवीमेव आत्मानम्' इति। स उवाच—'एष प्रतिष्ठित आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपाससे; तस्मात् पुत्रपशुभ्यां प्रतिष्ठितः। स अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; स प्रियः भवति, कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्; यः एवं वैश्वानरात्मानं उपास्ते। 'पादावेव अस्य' इति; यदि माम् न आगम्याः, पादौ ते शुष्कौ' इति। ततः स तान् उवाच—'यूयं वैश्वानरात्मानं पृथगिव जानन्तः अन्नं भुङ्क्ते; यः तु एषः वैश्वानरात्मानं वितस्तिप्रमाणं सत्यात्मानं उपास्ते, स सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु आत्मसु अन्नं भुङ्क्ते। अस्य वैश्वानरात्मनः शिरः ज्वलनः, चक्षुः विश्वरूपम्, प्राणः पृथक्स्रोताः, मध्ये पूरितम्, वृक्कं धनम्, पादौ पृथिवी, पार्श्वे वेदी, लोम शमिता, हृदयं गार्हपत्यः, मनः आहवनीयः, मुखं होत्रम्। यदा प्रथमं अन्नं आनयति, तदा प्रथमं होमं 'प्राणाय स्वाहा' इत्युक्त्वा समर्पयेत्; प्राणः तृप्यति। प्राणे तृप्ते चक्षुः तृप्यति; चक्षुषि तृप्ते सूर्यः तृप्यति; सूर्ये तृप्ते द्यौः तृप्यति; द्यौः सूर्ये च यत् प्रतिष्ठितं तृप्यति। एषां तृप्त्या स पुत्रपश्वन्नतेजसा च ब्रह्मवर्चसा संपन्नः भवति। द्वितीयं होमं 'व्यानाय स्वाहा' इत्युक्त्वा समर्पयेत्; व्यानः तृप्यति। व्याने तृप्ते श्रोत्रं तृप्यति; श्रोत्रे तृप्ते चन्द्रमाः तृप्यति; चन्द्रमसि तृप्ते दिशः तृप्यन्ति; दिशः च चन्द्रमसि यत् प्रतिष्ठितं तृप्यन्ति। एषां तृप्त्या स पुत्रपश्वन्नतेजसा च ब्रह्मवर्चसा संपन्नः भवति। तृतीयं होमं 'अपानाय स्वाहा' इत्युक्त्वा समर्पयेत्; अपानः तृप्यति। अपाने तृप्ते वाक् तृप्यति; वाचि तृप्ते अग्निः तृप्यति; अग्नौ तृप्ते पृथिवी तृप्यति; पृथिव्यां च अग्नौ यत् प्रतिष्ठितं तृप्यति। एषां तृप्त्या स पुत्रपश्वन्नतेजसा च ब्रह्मवर्चसा संपन्नः भवति।