यः एवं विद्वान् एषां मन्त्राणां रहस्यं जानाति, स य एवम् एतां मृत्युंजय्यां निर्भयस्वनां प्रविशति। तत्र प्रविश्य, यथा देवाः तद् अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति, एवं सः अपि अमृतत्वं प्राप्नोति। अथ उद्गीथ एव प्रणवः, प्रणव एव उद्गीथः। स एव सूर्यः उद्गीथः, स एव प्रणवः, यतो हि सः 'ओम्' इति शब्दं करोति। कौषीतकि नामकः पिताः स्वपुत्रं प्रति एवं अवदत्—"एष एव मया उपासितः, अतः त्वमेव मे ममाऽसि। स्वकाः किरणाः प्रतिनिवर्तय, बहवः किरणाः भविष्यन्ति"—इति देवतानां सम्बन्धेन व्याख्यातम्। अथ आत्मनः सम्बन्धेन—एषः प्रमुखः प्राणः उद्गीथः उपास्यः, यतः सः 'ओम्' इति शब्दं करोति। कौषीतकि पुनः स्वपुत्रं प्रति अवदत्—"एष एव मया उपासितः, अतः त्वमेव मे ममाऽसि। प्राणान् संकीर्तय, बहवः प्राणाः भविष्यन्ति"—इति। पुनः उद्गीथ एव प्रणवः, प्रणव एव उद्गीथः। होता यदि यत्र न युक्तं तत्र पठति, सः पुनः पुनः उद्गीथम् उपगृह्णाति; एवं सः उपगृह्णाति। एषः साम्नः ऋचि प्रतिलीनः, अतः साम ऋचि गाय्यते। एषः अग्निः, तत् साम। एवं साम्नः ऋचि प्रतिलीनत्वात्, गानं ऋचि सम्पद्यते; एषः अन्तरिक्षम्, तत् साम। तृतीयं, एषः द्यौः, सूर्यः तत् साम। चतुर्थम्, एते नक्षत्राणि, चन्द्रमाः तत् साम। यत् सूर्यस्य शुक्लं तेजः, तत् साम; यत् नीलं वा कृष्णं, तत् अपि साम। एवं साम्नः ऋचि प्रतिलीनत्वात्, साम ऋचि गाय्यते। सूर्यस्य यत् शुक्लं तेजः, तत् साम; यत् नीलं वा कृष्णं, तत् साम। तत्र सूर्ये येन स्वर्णमयः पुरुषः दृश्यते—सः स्वर्णकेशः, स्वर्णशिराः, नखाग्रात् शिरःपर्यन्तं सर्वं स्वर्णमयः। तस्य नेत्रे सूर्येण उद्घाटिते पद्मवत्। तस्य नाम उदिति। यः एतद् वेद, सः सर्वपापात् उदीयते, सर्वपापात् उदीयते एव। तस्य गण्डयोः ऋक् च साम च; अतः उद्गीथः, अतः गायनः तस्मै गायति। सः एषः परलोकानां सर्वेषां कर्ता, देवेषां च कामानां साधकः—एवं देवतानां सम्बन्धेन व्याख्यातम्। अथ आत्मनः—वाक् ऋक्, प्राणः साम। एषः साम ऋचि प्रतिलीनः। अतः साम ऋचि गाय्यते; वाक् एव तद्, प्राणः रसं, तत् साम। चक्षुः ऋग्वेदस्य रसं, साम तत्। एषः साम ऋचि प्रतिलीनः; अतः साम ऋचि गाय्यते; चक्षुः एव तद्, तस्य रसं साम। श्रोत्रं ऋक्, मनः तस्य रसं, तत् साम। यत् चक्षुषि शुक्लं तेजः, तत् ऋक्; यत् नीलं वा कृष्णं, तत् साम। एषः साम ऋचि प्रतिलीनः; अतः साम ऋचि गाय्यते। यः चक्षुषि शुक्लः, सः ऋक्; यः नीलः वा कृष्णः, सः साम, तस्य रसं। यः चक्षुषि पुरुषः दृश्यते, सः ऋक्, सः साम, सः उक्त, सः यजुः, सः ब्रह्म। यद् रूपं, तद् रूपमेव; यावद् छायायाः विस्तारः, तावती तस्य छाया; यद् नाम, तत् नाम। सः, च यानि लोका अधः, तान् सर्वान् ईशते, मनुष्याणां च कामान्। ये वीणां गायन्ति, ते तस्यैव गीतिं कुर्वन्ति; अतः धनगायका इति कथ्यन्ते। यः एतद् वेद, सः साम गानं कृत्वा, उभयं गायति; तेन सः परान् लोकान्, देवकामांश्च प्राप्नोति। एवं सः अधोलोकान्, मनुष्यकामांश्च प्राप्नोति; अतः एवम् वेदित्वा साम गानाय आह्वेयः। "कस्मिन्न् कामे ते साम गायामि?"—इति। यः एतद् वेदित्वा साम गायति, सः एव कामं पूरयति। त्रयः उद्गीथविदः उत्पन्नाः—शिलकः शालावत्यः, कैकितायनः दाल्भ्यः, प्रवाहणः जैवलिः। ते ऊचुः—"वयं उद्गीथे कुशलाः; आगच्छाम, उद्गीथं चर्चयाम"—इति। "एवं भवतु" इति, ते उपाविशताम्। प्रवाहणः जैवलिः अवदत्—"युवयोः वरिष्ठौ प्रथमं वदेताम्, अहं द्वयोः ब्राह्मणयोः वचनं श्रोष्यामि"—इति। ततः शिलकः शालावत्यः कैकितायनं दाल्भ्यं पप्रच्छ—"पृच्छामि त्वाम्।" सः अवदत्—"पृच्छ।" "किं साम्नः लक्ष्यं?" सः अवदत्—"स्वरः।" "स्वरस्य लक्ष्यं?"—"प्राणः।" "प्राणस्य लक्ष्यं?"—"अन्नम्।" "अन्नस्य लक्ष्यं?"—"आपः।" "आपां लक्ष्यं?"—"स लोकः।" "तस्य लोकस्य लक्ष्यं?"—"न स्वर्गलोकं नयेत्।" "वयं स्वर्गलोकं साम्ना स्थापयामः, सः हि स्वर्गस्य स्तोत्रम्।" तदा शिलकः शालावत्यः अवदत्—"तव साम आधारहीनम्; यदि इदानीं एवमुक्त्वा, तव शिरः पतिष्यति।" सः अवदत्—"मम शिरः पततु।" "एषां भगवतः अहं वेद," इति। "विद्धि," इति। "तस्य लोकस्य लक्ष्यं?"—"अयम् लोकः।" "अस्य लोकस्य लक्ष्यं?"—"न अधिलोकं नयेत्।" "वयं अधिलोकं साम्ना स्थापयामः, सः हि अधिलोकस्य स्तोत्रम्।" तदा प्रवाहणः जैवलिः शालावत्यं अवदत्—"तव साम सीमितम्; यदि इदानीं एवमुक्त्वा, तव शिरः पतिष्यति।" सः अवदत्—"मम शिरः पततु।" "एषां भगवतः अहं वेद," इति। "विद्धि," इति। "अस्य लोकस्य लक्ष्यं?"—"आकाशः।" "सर्वे हि भूतानि आकाशात् जायन्ते, आकाशे लीयन्ते; आकाशः तेषां परः, आकाशः एव शरणम्।" एषः परमः, श्रेष्ठः उद्गीथः; एषः अनन्तः। यः एतद् एवं वेदित्वा परमं उद्गीथं उपासते, सः परमः, श्रेष्ठः भवति, परमांश्च लोकान् जयति। अतिधन्वा शौनकः उदारशाण्डिल्यं प्रति उक्तवान्—"यावत् इमं उद्गीथं वंशे जानन्ति, तावत् एषां लोके जीवितं भविष्यति।" एवं परत्र अपि लोकोऽस्ति। यः एतद् एवं वेदित्वा उपास्ते, तस्यास्मिन्लोके परमं जीवितं, परत्र च लोकात् लोकम्। कुरुषु वटिकायां ग्रामे इभ्यगात्रे चक्रायणः नाम कश्चन आसीत्, भार्यया सहितः। सः तयोः शाकान्नं याचितवान्; तयोः एकः अवदत्—"नान्यः अस्ति, यः अस्माकं विनियोगाय स्थाप्यते।" सः अवदत्—"एतस्मादपि देहि।" तेन तस्य दत्तम्। सः अवदत्—"शेषमपि देहि, कदाचित् मुख्यं भुक्तम्।" तौ अवदताम्—"एतत् अपि न शेषम्।" सः अवदत्—"एतान् न भुञ्जानो न जीविष्यामि।" सः चिन्तयामास—"आपः प्राप्नुयाम्।" भुक्त्वा, शेषं स्वभार्यायै अनयत्। सा तेन सम्पूर्णा, तद् गृह्य स्थापयामास। एवं छान्दोग्योपनिषदि उक्तं यथाक्रमम्।