राजा अश्वपति केकयः गौतमं आज्ञापयामास — “दीर्घकालं सः तिष्ठतु।” तस्मै उवाच — “यथा त्वं उत्तरं न अदास्, गौतम, तथा अहम् अपि उत्तरं न दास्यामि। पूर्वं एषा विद्या ब्राह्मणेषु न गता; अतः सर्वेषु लोकेषु क्षत्रियाणां एव शासनं अभवत्।” ततः सः तं उपदिदेश। “सः लोकः, गौतम, अग्निः एव। तस्य इन्धनं सूर्यः, तस्य धूमः किरणाः, तस्य ज्वाला दिवसः, तस्य अंगारः चन्द्रः, तस्य विश्फुलिङ्गाः नक्षत्राणि। अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति; तस्य होमात् सोमराजः उत्पद्यते। मेघः, गौतम, अग्निः एव। तस्य इन्धनं वायुः, तस्य धूमः मेघः, तस्य ज्वाला विद्युत्, तस्य अंगारः गर्जनम्, तस्य विश्फुलिङ्गाः वर्षाः। अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः सोमराजं जुह्वति; तस्य होमात् वर्षा उत्पद्यते। पृथिवी, गौतम, अग्निः एव। तस्य इन्धनं संवत्सरः, तस्य धूमः अन्तरिक्षम्, तस्य ज्वाला रात्रिः, तस्य अंगारः दिशः, तस्य विश्फुलिङ्गाः विदिशः। अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः वर्षं जुह्वति; तस्य होमात् अन्नं उत्पद्यते। मनुष्यः, गौतम, अग्निः एव। तस्य इन्धनं वाक्, तस्य धूमः प्राणः, तस्य ज्वाला जिह्वा, तस्य अंगारः नेत्रे, तस्य विश्फुलिङ्गाः कर्णौ। अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः अन्नं जुह्वति; तस्य होमात् वीर्यं उत्पद्यते। स्त्री, गौतम, अग्निः एव। तस्य इन्धनं गर्भः, तस्य धूमः तस्या उपदिष्टं, तस्य ज्वाला योनिः, तस्य अंगारः यदन्तः करोति, तस्य विश्फुलिङ्गाः रमणीयता। अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः वीर्यं जुह्वति; तस्य होमात् गर्भः उत्पद्यते। एवं पञ्चमे होमे वाक् पुरुषः भवति; गर्भः चर्मणा आवृतः दश वा नव मासान्, यथासम्भवम्, शयित्वा, ततः जायते। जातः आयुः यावत् जीवति; मृतः नियतेन, अग्नयः तम् इतः यत्र उत्पन्नः तत्र नयन्ति। ये एवं जानन्ति, ये च वनान्ते श्रद्धया तपसा च युक्ताः, ते ज्वालां प्राप्नुवन्ति; ज्वालात् दिवसम्; दिवसात् शुक्लपक्षम्; शुक्लपक्षात् उत्तरायणम्; उत्तरायणात् संवत्सरम्; संवत्सरात् सूर्यः; सूर्याच्छ चन्द्रः; चन्द्रात् विद्युत्; तत्र पुरुषः, न मानवः, तान् ब्रह्मणः प्रति नयति। एष देवयानः पथः। ये तु ग्रामे यज्ञदानादिकं कुर्वन्ति, ते धूमं प्राप्नुवन्ति; धूमात् रात्रिः; रात्रेः कृष्णपक्षः; कृष्णपक्षात् दक्षिणायनम्; ते संवत्सरं न प्राप्नुवन्ति। पितृलोकः; पितृलोकात् अन्तरिक्षम्; अन्तरिक्षात् चन्द्रः; एष सोमराजः, देवतानां अन्नम्; देवाः तम् उपयुञ्जते। तत्र स्थित्वा शेषं यावत्, पुनः एषेणैव पथेन प्रतिनिवर्तन्ति; यथा अन्तरिक्षात् वायुः, वायुः भूत्वा धूमः; धूमः भूत्वा मेघः। मेघः भूत्वा वर्षः; वर्षः भूत्वा अत्र धान्यादीनि — शालि, यवः, ओषधयः, वृक्षाः, तिलः, माषः च — भवति। अतः मोक्षः कठिनः; यः अन्नं भक्षयति, यः वीर्यं निषिञ्चति, सः तद् पुनः भवति। ये अत्र शुभं कर्म कुर्वन्ति, तेषां शुभयोनि-प्राप्तिः सम्भाव्यते — ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः वा; ये तु अशुभं कर्म कुर्वन्ति, तेषां अशुभयोनि-प्राप्तिः सम्भाव्यते — श्वा, सूकरः, चाण्डालः वा। न तयोः पथः अस्ति; एते जीवाः पुनः पुनः जन्म मृत्युम् उपयान्ति — एष तृतीयः स्थानः। अतः तद् लोकं न पूर्यते; तस्मात् तं त्याज्यम्। एषा श्लोकः। हिरण्यस्य चौरः, सुरापानः, गुरुपत्न्या संग्रहीता, ब्रह्महा — एते चत्वारः पतन्ति; पञ्चमः तेषां सहवासः। यः तु एताः पञ्च अग्निं एवं वेत्ति, सः तेषां सहवासं कृत्वा अपि पापेन न लिप्यते; शुद्धः, शुद्धीकृतः, पुण्यलोकं प्राप्नोति — यः एवं वेत्ति, यः एवं वेत्ति। प्राचीशाला औपमण्यवः, सत्ययज्ञः पौलुषः, इन्द्रद्युम्नः भाल्लवेयः, जनः शार्कराक्ष्यः, बुडिलः अश्वतराश्विः — एते महाशाला महाश्रुतः सन्निपत्य विचारयामासुः — “कः आत्मा? किम् ब्रह्म?” ते व्यवस्थां कृत्वा अब्रुवन् — “आरणेयः उद्धालकः अत्र अस्ति; सः वैश्वानरात्मानम् उपगतः। तं गच्छामः।” ते तं गच्छन्ति। उद्धालकः चिन्तयामास — “एते महाशाला महाश्रुतः मां पृच्छन्ति, अहम् सर्वं न उत्तरं दास्यामि; तस्मात् अन्यः तान् उपदिशतु।” सः तान् उवाच — “राजा अश्वपति केकयः वैश्वानरात्मानम् उपगतः। तं गच्छामः।” ते तं गच्छन्ति। ते आगत्य, सः तेषां पृथक् निवासस्थानानि कृतवान्। प्रातः सः निर्गम्य अब्रवीत् — “मम राज्ये न चौरः, न कृपणः, न सुरापानः, न अनग्निहोत्रः, न अज्ञः, न परदारगामी, न परदारगमिनी; कथं तु अशुद्धयाजकः? यावत् अहम् प्रत्येकं ऋत्विजं धनं ददामि, तावत् यूयं अपि धनं प्राप्नुथ। तिष्ठत, आर्याः।” ते अब्रुवन् — “येन हेतुना मनुष्यः जीवति, तेनैव वदतु। त्वं वैश्वानरात्मानम् उपगतः; तस्य एव वद।” सः अब्रवीत् — “प्रातः उत्तरं दास्यामि।” तदनन्तरं ते दारुं गृहीत्वा पूर्वाह्णे तं उपसस्रुः। सः तान् परिचयम् अकृत्वा एव इदं उवाच। सः औपमण्यवम् अपृच्छत् — “कं आत्मानं उपासि?” सः उवाच — “दिवं एव, आर्यराजन्।” सः अब्रवीत् — “एष तेजस्वी आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः तव कुलं तेजस्वी पुत्रः जायते। सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्। यः एवं वैश्वानरात्मानं उपासते। शिरः एष आत्मनः अङ्गः। यदि त्वं माम् न आगच्छः, तव शिरः पतितः स्यात्।” ततः सत्ययज्ञं पौलुषं प्राचीनीयोग्यं च अपृच्छत् — “कं आत्मानं उपासि?” सः उवाच — “सूर्यं, आर्यराजन्।” सः अब्रवीत् — “एष विश्वरूप आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः तव कुलं बहुरूपाः दृश्यन्ते। सः अश्वयुक्तं रथं आरोहति, सुवर्णमालां धारयति, अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्। यः एवं वैश्वानरात्मानं उपासते। नेत्रे एष आत्मनः अङ्गः। यदि त्वं माम् न आगच्छः, तव नेत्रे अन्धे स्यात्।” ततः इन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्यं अपृच्छत् — “कं आत्मानं उपासि?” सः उवाच — “वायुम्, आर्यराजन्।” सः अब्रवीत् — “एष पृथक्पथ आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः पृथक् बलानि तव आगच्छन्ति, पृथक् रथरेखा अनुसरन्ति। सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्। यः एवं वैश्वानरात्मानं उपासते। प्राणः एष आत्मनः अङ्गः। यदि त्वं माम् न आगच्छः, तव प्राणः व्यपगच्छेत्।” ततः जनं शार्कराक्ष्यं अपृच्छत् — “कं आत्मानं उपासि?” सः उवाच — “आकाशम्, आर्यराजन्।” सः अब्रवीत् — “एष बहुल आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः तव संतानं धनं च बहुलम्। सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्। यः एवं वैश्वानरात्मानं उपासते। गह्वरम् एष आत्मनः अङ्गः। यदि त्वं माम् न आगच्छः, तव गह्वरं विनष्टं स्यात्।” ततः बुडिलं अश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्यं अपृच्छत् — “कं आत्मानं उपासि?” सः उवाच — “आपः, आर्यराजन्।” सः अब्रवीत् — “एष धनवान् आत्मा, वैश्वानरः, यं त्वं आत्मानं उपासि। अतः त्वं धनवान् समृद्धः च। सः अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; अन्नं भुङ्क्ते, प्रियं पश्यति; प्रियः भवति, तस्य कुलं ब्रह्मतेजसा दीप्तम्। यः एवं वैश्वानरात्मानं उपासते। मूत्राशयः एष आत्मनः अङ्गः। यदि त्वं माम् न आगच्छः, तव मूत्राशयः विदीर्णः स्यात्।” एवं अश्वपतिना केकयेन तेषां प्रश्नानां उत्तरं दत्तम्, वैश्वानरात्मा विविधैः अङ्गैः उपास्यः इति उपदिष्टम्।