ततः स आचम्य, हस्तयोः संयम्य, मन्थितं मिश्रणं तत्र स्थापयित्वा, इदं मन्त्रं जपति—“अमु, तव नाम अमु; सर्वं तवायं; त्वं ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, अधिपः, राजा च; मम ज्येष्ठत्वं, श्रेष्ठत्वं, अधिपत्यं, राजत्वं च ददासि; अहमेव एतत् सर्वं प्राप्नुयाम्।” इति। एवं मन्त्रं जप्त्वा, सः पिबति—“सवितुः तेजो वयं वृणेम,” इति पिबति; “देवतायाः अन्नं वयं भुञ्जेम,” इति पिबति; “सर्वस्य श्रेष्ठं, सारं,” इति पिबति; “शीघ्रं भाग्यं वयं प्राप्नुयाम,” इति सर्वं पिबति। ततः शुद्ध्वा, अग्नेः पृष्ठतः उपविशति—काष्ठपात्रे, चर्मणि, वा भूमौ—मौनं स्थापयति, न किञ्चिद् भाषते। यदि तत्र स्त्री दृश्यते, तद् कर्म सफलं ज्ञेयम्। एतस्याम् ऋचि उक्तम्—यदा काम्येषु यज्ञेषु स्त्रियः स्वप्ने दृश्यन्ते, श्रीः च दृश्यते, तदा तस्मिन्नेव स्वप्नदर्शनं, तस्मिन्नेव स्वप्नदर्शनं, सिद्धिः अभवत् इति ज्ञेयम्। पञ्चालानां सभायाम् आगच्छन्, प्रवाहणः जैवलिः तम् अपृच्छत्—“किम् तव पिता शिष्यं त्वाम् उपदिदेश?” सः उत्तरम् अदात्—“आम्, भगवन्।” ततः सः पप्रच्छ—“किम् जानासि, यतः इह भूतानि यान्ति?” सः उत्तरम्—“न, भगवन्।” पुनः पप्रच्छ—“किम् जानासि, यथा पुनः प्रतिनिवर्तन्ते?” सः उत्तरम्—“न, भगवन्।” पुनः पप्रच्छ—“किम् जानासि, देवयानस्य पित्र्याणस्य च पथः विभागः?” सः उत्तरम्—“न, भगवन्।” पुनः पप्रच्छ—“किम् जानासि, किमर्थं तद् लोकः न पूर्णः?” सः उत्तरम्—“न, भगवन्।” पुनः पप्रच्छ—“किम् जानासि, पञ्चमे होमे जलं पुरुषत्वं प्राप्नोति?” सः उत्तरम्—“न, भगवन्।” ततः सः पप्रच्छ—“अनुशिष्टः किम् उक्तवान्?” सः उत्तरम्—“यः एतानि न जानाति, सः कथं अनुशिष्टः अपि, तानि वक्तुं शक्नुयात्?” सः स्वपितरं गत्वा, उक्तवान्—“त्वं माम् न अनुशिष्टवान्, भगवन्; त्वं तु उक्तवान् अनुशिष्टवान् इति।” कश्चन राजबान्धवः माम् पञ्च प्रश्नान् अपृच्छत्; अहम् एकमपि उत्तरं दातुं न अशक्नवम्। पिता उक्तवान्—“यथा त्वं न उत्तरम्, तथा अहम् अपि एकमपि न जानामि; यदि अहम् जानेयम्, त्वां कथं न ब्रूयाम्?” गौतमः राजानं गत्वा, आगत्य, सत्कारं प्राप्नोत्। प्रातः, भोजनं कृत्वा, उदयः तम् उक्तवान्—“गौतम, मानुषं धनं वरय।“ सः उत्तरम्—“मानुषं धनं तव एव अस्तु, राजन्; यद् अन्ते राजपुत्रे उक्तवान्, तत् एव मे कथय।” सः विषण्णः अभवत्। सः आज्ञापयत्—“दीर्घकालं तिष्ठतु।” पुनः उक्तवान्—“यथा त्वं न उत्तरम्, गौतम, तथा अहम् अपि न उत्तरम्; पूर्वं एषा विद्या ब्राह्मणानां न गताः; अतः सर्वेषु लोकेषु क्षत्रियाणां शासनम् अभवत्।” ततः सः तम् उपदिदेश। “सः लोकः, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं सूर्यः; तस्य धूमः रश्मयः; तस्य ज्वाला दिवः; तस्य अंगारः चन्द्रः; तस्य चिस् तारा इति। अस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धाम् आहुति रूपेण यजन्ति; तस्मात् आहुतेः सोमराजः उत्पद्यते। मेघः, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं वायुः; तस्य धूमः मेघः; तस्य ज्वाला विद्युत्; तस्य अंगारः गर्जनम्; तस्य चिस् वर्षम्। अस्मिन् अग्नौ देवाः सोमराजम् आहुति रूपेण यजन्ति; तस्मात् आहुतेः वर्षा उत्पद्यते। भूमिः, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं संवत्सरः; तस्य धूमः अन्तरिक्षम्; तस्य ज्वाला रात्रिः; तस्य अंगारः दिशः; तस्य चिस् उपदिशः। अस्मिन् अग्नौ देवाः वर्षाम् आहुति रूपेण यजन्ति; तस्मात् आहुतेः अन्नम् उत्पद्यते। मनुष्यः, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं वाक्; तस्य धूमः प्राणः; तस्य ज्वाला जिह्वा; तस्य अंगारः नेत्रे; तस्य चिस् कर्णे। अस्मिन् अग्नौ देवाः अन्नम् आहुति रूपेण यजन्ति; तस्मात् आहुतेः वीर्यं उत्पद्यते। स्त्री, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं गर्भः; तस्य धूमः यद् तस्यै उक्तम्; तस्य ज्वाला योनिः; तस्य अंगारः यद् अन्तः करोति; तस्य चिस् रतिः। अस्मिन् अग्नौ देवाः वीर्यं आहुति रूपेण यजन्ति; तस्मात् आहुतेः गर्भः उत्पद्यते। एवं पञ्चमे आहुतेः, वाक् पुरुषः भवति; सः गर्भः, आवरणे स्थाप्य, दश वा नव मासान्, यावत्, तिष्ठति, ततः जायते। जातः, यावत् आयुः तिष्ठति; मृतः, नियतिः, अग्नयः तम् इहतः यत्र उत्पन्नः तत्र नयन्ति। ये एवं जानन्ति, ये च वनान्ते श्रद्धा-तपस्योः यजन्ति, ते ज्वालां प्राप्नुवन्ति; ज्वालात् दिवम्; दिवः शुक्लपक्षम्; शुक्लपक्षात् उत्तरायणम् मासान्। संवत्सरः; संवत्सरात् सूर्यः; सूर्याद् चन्द्रः; चन्द्रात् विद्युत्; तत्र पुरुषः, अमानुषः, तान् ब्रह्मणि नयति। एष देवयानः पथः। ये तु ग्रामे यज्ञ-दानादि कुर्वन्ति, ते धूमं प्राप्नुवन्ति; धूमात् रात्रिः; रात्रेः कृष्णपक्षः; कृष्णपक्षात् दक्षिणायनम् मासान्; ते संवत्सरं न प्राप्नुवन्ति। पितृलोकः; पितृलोकात् अन्तरिक्षम्; अन्तरिक्षात् चन्द्रः; एष सोमराजः, देवतानाम् अन्नम्; देवाः तम् भुञ्जन्ति। यत्र शेषः समाप्तः, तत्र तेनैव पथेन पुनः आगच्छन्ति; यथा अन्तरिक्षात् वायुः, वायुः भूत्वा धूमः; धूमः भूत्वा मेघः। मेघः भूत्वा वर्षः; वर्षः भूत्वा, इह धान्यं, यवः, ओषधयः, वृक्षः, तिलः, माषः च भवति। अतः मोक्षः दुष्करः; यः अन्नं भुञ्जते, यः वीर्यं सिञ्चति, सः पुनः तद् भवति। ये इह सुष्ठु आचरन्ति, तेषां सुजन्यं सम्भवति—ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः वा; ये तु दुराचारः, तेषां दुर्जन्यं सम्भवति—श्वा, सूकरः, चाण्डालः वा। न तयोः पथः अस्ति; एते लघुजीवाः, पुनः पुनः जायन्ति, म्रियन्ति—एष तृतीयः स्थानम्। अतः तद् लोकः न पूर्णः; एवं तद् वर्जयितव्यः। एषा ऋच्। हिरण्यस्य चौरः, सुरापः, गुरुपत्नीगामी, ब्राह्मणहन्ता—एते चत्वारः पतन्ति; पञ्चमः तेषां संगिनः। यः तु एते पञ्चाग्नीन् एवं जानाति, सः तेषां संगिनः अपि, पापेन न लिप्यते; शुद्धः, विशुद्धः, पुण्यलोकं प्राप्नोति—यः एवं जानाति, यः एवं जानाति। प्राचीनशालः औपमन्यवः, सत्ययज्ञः पौलुषः, इन्द्रद्युम्नः भाल्लवेयः, जनः शार्कराक्ष्यः, बुड़िलः अश्वतराश्विः—एते महाशाला, महाश्रुतः, एकत्र समागत्य, चर्चयन्ति—“कः आत्मा? किम् ब्रह्म?” ते व्यवस्थिताः—“अरुणपुत्रः उद्दालकः अत्र अस्ति; सः वैश्वानरात्मानम् उपगतः; तं गच्छामः।” इति तं गत्वा। सः चिन्तयामास—“एते महाशालाः, महाश्रुतः, माम् पृच्छन्ति; सर्वं न उत्तरं दातुं शक्न्यामि; अतः अन्यः तान् उपदिशतु।” सः तान् उक्तवान्—“एष अश्वपतिः केकयराजः वैश्वानरात्मानम् उपगतः; तं गच्छामः।” इति तं गत्वा। तत्र आगत्य, सः तेषां पृथक् निवासस्थानानि व्यवस्थितवान्। प्रातः, निर्गम्य, उक्तवान्—“मम राज्ये न चौरः, न कञ्जः, न सुरापः, न अनग्निहोत्रः, न अज्ञः, न परदारगामी, न परदारागमिनी—कथम् तत्र दुष्टयाजकः? यावद् अहम् प्रत्येकं ऋत्विजे धनं ददामि, तावत् तुभ्यं ददामि; तिष्ठत, आर्याः।” ते उक्तवन्तः—“येन हेतुना पुरुषः जीवति, तेनैव वदतु; त्वं वैश्वानरात्मानम् उपगतः; तस्य एव वद।” सः उक्तवान्—“प्रातः उत्तरं दास्यामि।” इति, तुषाग्निं गृहीत्वा, तं पूर्वाह्णे उपगच्छन्ति। सः तान् न परिचयम् कृत्वा, एतद् उक्तवान्।