एकदा मनः शरीरात् निर्गत्य संवत्सरमेकं बहिः स्थित्वा पुनः प्रत्यागत्य पप्रच्छ—“मया विना कथं यूयं जीवितवन्तः?” तदा तस्याः प्रत्युत्तरं प्राप्नुवन् यथाऽपि बालकाः अमनस्काः सन्तोऽपि प्राणेन श्वसन्ति, वाचा भाषन्ते, नेत्राभ्यां पश्यन्ति, श्रोत्राभ्यां शृण्वन्ति, एवं तदा अपि जातम्। एवं मनः पुनः शरीरं प्रविशत्। ततः प्राणः अपि निर्गन्तुं समुपक्रम्य, यथा श्रेष्ठः अश्वः पाशान् समुत्क्षिपति, तथा स अन्यान् प्राणान् समुत्क्षिप्य निर्गन्तुम् उद्यतवान्। तदा ते सर्वे प्राणं समीपं गम्य प्रोचुः—“भो भगवन्, तिष्ठ! त्वं अस्माकं श्रेष्ठः। मा निर्गाः।” तदा वाक् प्राणं प्रति अवदत्—“या त्वया मम श्रेयः सम्पद्यते, त्वमेव तत् श्रेयः।” नेत्रे अवदताम्—“या त्वया मम प्रतिष्ठा, त्वमेव सा प्रतिष्ठा।” श्रोत्रे अवदताम्—“या त्वया मम श्रीः, त्वमेव सा श्रीः।” मनश्च अवदत्—“या त्वया मम आवासः, त्वमेव स आवासः।” एवं न केवलं वाक्, नेत्रे, श्रोत्रे, मनः इति वदन्ति, किन्तु केवलं प्राणान् इत्येव वदन्ति, यतः प्राणः एव एतानि सर्वाणि भवति। ततः स पप्रच्छ—“मम आहारः कः स्यात्?” तेनोक्तम्—“यदिहास्ति, श्वभ्यः पक्षिषु पर्यन्तं, तत् सर्वं प्राणस्य आहारः।” मनः नाम प्रत्यक्षं दृश्यते; एवं विज्ञानं यत्र, तत्र किञ्चिदपि अनाहार्यं नास्ति। पुनः पप्रच्छ—“मम वसनं किम्?” प्रत्युक्तम्—“आपः।” अतः ये क्षुधिताः सन्ति, ते आपः अग्रे चोपरि च आवृण्वन्ति; आपः एव वसनं, तस्याः विना निर्वसनं भवति। सत्यकामः जबालः गोश्रुतेः वैग्य्रपाद्याय प्रोवाच—“एतद् यदि शुष्के दारुस्थण्डिले अपि उक्तं स्यात्, तस्य शाखाः अपि पत्राणि सृजेयुः।” यः महत् सम्पदं इच्छति, स अमावास्यायां व्रतम् आदाय, पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वाः ओषधयः दधिमधुना सह मन्थित्वा, “ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा” इत्युक्त्वा हविषा अग्नौ आहुतिं दत्त्वा, मन्थितस्य शेषं अग्नौ निक्षिपेत्। ततः “वसिष्ठाय स्वाहा”, “प्रतिष्ठाय स्वाहा”, “श्रियै स्वाहा”, “आवासाय स्वाहा” इत्यनुक्रम्य, हविषा आहुतीः दत्त्वा, मन्थितशेषं अग्नौ निक्षिपेत्। ततः हस्तौ प्रक्षालयित्वा, मन्थितं कपालयोर् उपस्थाप्य, “अमु, तव नाम अमु, एतत् सर्वं तव। त्वं ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, अधिपः, राजा। मम ज्येष्ठ्यम्, श्रेष्ठ्यम्, साम्राज्यम्, राज्यम् ददातु। एतत् सर्वं अहमेव प्राप्नुयाम्” इति जपेत्। एवं जप्त्वा, “सवितुः तेजः वयं वृणेमहि” इत्यादि मन्त्रैः त्रिः प्राश्य, “देवतायाः अन्नं भक्षयामः”, “श्रेष्ठं सर्वस्य सारं”, “शीघ्रं श्रीः प्राप्नुयाम” इत्यादि उच्चार्य, तत् सर्वं पिबेत्। ततः शौचं कृत्वा, अग्नेः पृष्ठे काष्ठपात्रे, चर्मणि, वा भूमौ उपविशत्, मौनं स्थापयेत्। यदि स्त्रीं पश्येत्, तदा तत् कर्म सिद्धं ज्ञेयम्। अत्र श्लोकः—यदा कामेषु कर्मसु, स्वप्ने स्त्रियः दृश्यन्ते, श्रीः च दृश्यते, तदा तस्मिन् स्वप्नदर्शने सिद्धिः स्यात्। एकदा सः पञ्चालानाम् सभां गत्वा, प्रवाहणः जैविलिः तम् अपृच्छत्—“किम् तव पिता तव उपनयने उपदिष्टवान्?” सः प्रत्युवाच—“आम्, भगवन्।” पुनः अपृच्छत्—“क्व गच्छन्ति भूतानि इतः?” सः उवाच—“न जानामि, भगवन्।” अपृच्छत्—“कथं पुनः प्रतिनिवर्तन्ते?” सः उवाच—“न जानामि, भगवन्।” अपृच्छत्—“देवयानपितृयानयोः पथोः विभागं जानासि?” सः उवाच—“न जानामि, भगवन्।” अपृच्छत्—“कस्मात् स लोकः न पूर्यते?” सः उवाच—“न जानामि, भगवन्।” अपृच्छत्—“पञ्चम्यां होतौ कथं आपः पुरुषरूपं प्राप्नुवन्ति?” सः उवाच—“न जानामि, भगवन्।” ततः अपृच्छत्—“किम् उपदिष्टः सन् किम् उक्तवान्?” सः उवाच—“एतानि न जानन् कatham उक्तुम् अर्हामि?” सः पितरं गत्वा अवदत्—“त्वया नोपदिष्टम्, भगवन्, उपदिष्टमिति तु उक्तम्।” राजबान्धवः माम् पञ्च प्रश्नान् अपृच्छत्; अहम् एकमपि न उत्तरम् अकार्षम्। सः उवाच—“यथा त्वं न उत्तरम् अकार्षः, अहम् अपि एकमपि न जानामि। यदि अहम् एतान् अवेदिष्यम्, कथं त्वां न अवेदिष्यम्?” गौतमः राजा समीपं गत्वा, आगत्य सत्कृतः। प्रातःकाले भोजनानन्तरम्, उदायः तम् उवाच—“गौतम, मानुषीं संपदं वृणीष्व।” सः उवाच—“राजन्, मानुषी संपद् तव एव। यद् अन्ते राजपुत्राय उक्तं, तद् एव ब्रूहि।” राजा चिन्तितः अभवत्। सः आज्ञापयत्—“दीर्घकालं तिष्ठतु।” पुनः उवाच—“यथा त्वं न उत्तरम् अदाः, एवं अहम् अपि न उत्तरम् दास्यामि। पूर्वं एषा विद्या ब्राह्मणान् न अगच्छत्; अतः सर्वेषु लोकेषु क्षत्रियाणां एव अधिकारः आसीत्।” ततः तस्मै उक्तवान्। “स लोको गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं सूर्यः, रश्मयः धूमः, अहः ज्वाला, चन्द्रमाः अंगारः, नक्षत्राणि विश्फुलिङ्गाः च।” “अस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वन्ति; तस्मात् सोमराजः उत्पद्यते।” “मेघः, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं वायुः, मेघः धूमः, विद्युत् ज्वाला, गर्जनं अंगारः, वर्षा विश्फुलिङ्गाः।” “अस्मिन्नग्नौ देवाः सोमराजानं जुह्वन्ति; तस्मात् वर्षं जायते।” “पृथिवी, गौतम, अग्निः एव; तस्य इन्धनं संवत्सरः, आकाशः धूमः, रात्रिः ज्वाला, दिशः अंगाराः, अन्तरदिशः विश्फुलिङ्गाः।” “अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः वर्षं जुह्वन्ति; तस्मात् अन्नं उत्पद्यते।” “मानवः, गौतम, अग्निः एव; तस्य वाक् इन्धनं, प्राणः धूमः, जिह्वा ज्वाला, नेत्रे अंगारौ, कर्णे विश्फुलिङ्गौ।” “अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः अन्नं जुह्वन्ति; तस्मात् रेतः उत्पद्यते।” “स्त्री, गौतम, अग्निः एव; तस्या योनिः इन्धनं, या तस्या उक्तिः सा धूमः, योनि ज्वाला, यत् अन्तः करोति तद् अंगारः, रतिः विश्फुलिङ्गः।” “अस्मिन्नेव अग्नौ देवाः रेतः जुह्वन्ति; तस्मात् गर्भः उत्पद्यते।” “एवं पञ्चमे होतौ वाक् पुरुषः भवति; स गर्भः आवृतः दश नव वा मासान्, यावत्, तिष्ठति, ततः जायते।” “जातः आयुः यावत् जीवति; मृतः नियतदिष्टः, अग्नयः तम् इतः यत्रोत्पन्नः तत्र नयन्ति।” “ये एवं विदुः, ये चारे वने श्रद्धया तपसा च युज्यन्ते, ते अग्निं प्राप्नुवन्ति; अग्नेः दिनम्, दिनात् शुक्लपक्षम्, शुक्लपक्षात् उत्तरायणम्।” “संवत्सरम्; संवत्सरात् सूर्यं; सूर्याच्चन्द्रमसम्; चन्द्रमसः विद्युत्; तत्र पुरुषः, अमानुषः, तान् ब्रह्मणि नयति। एष देवयानः पन्थाः।” “ये तु ग्रामे यज्ञदानादिकं कुर्वन्ति, ते धूमं प्राप्नुवन्ति; धूमात् रात्रिम्, रात्रेः कृष्णपक्षम्, कृष्णपक्षात् दक्षिणायनम्; ते संवत्सरं न प्राप्नुवन्ति।” “पितृलोकः; पितृलोकात् आकाशः; आकाशात् चन्द्रमाः; एष सोमराजः, देवतानां अन्नम्; देवाः तम् खादन्ति।” “तत्र यावत् शेषं तिष्ठति, तावत् तेनैव पन्था पुनः प्रतिनिवर्तते; यथा आकाशात् वायुः, वायुतः धूमः, धूमात् मेघः।” “मेघः भूत्वा वर्षः भवति; वर्षः भूत्वा अत्र धान्यरूपेण, यवेन, ओषध्या, वृक्षैः, तिलमाषादिभिः पतति। अतः मोक्षः दुष्करः; यः अन्नं भुङ्क्ते, यः रेतः सिञ्चति, सः पुनः तद्भवति।” “ये अत्र सुचरितं कुर्वन्ति, तेषां ब्राह्मणक्शत्रियवैश्येषु सुशरीरप्राप्तिः सम्भाव्यते; ये तु दुष्चरितं कुर्वन्ति, तेषां श्वशूकचाण्डालादिषु नीचयोनि-प्राप्तिः सम्भाव्यते।