शृणुत, साधवः, चान्दोग्योपनिषदः पञ्चमे अध्याये यथावृत्तं पावनं चरितं संक्षिप्य कथयामि। यः कश्चन वेद—किमिदं ज्येष्ठं श्रेष्ठं चेति—सः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति। प्राणः हि ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च। यः तु वेद—किमुत्तमं स्यात्—सः स्वेषु उत्तमः भवति; वाक् एव उत्तमा। यः तु वेद—किं प्रतिष्ठा इति—सः अस्मिन्लोके अमुष्मिन्च प्रतिष्ठितः भवति; चक्षुः एव प्रतिष्ठा। यः तु वेद—किं श्रेयः इति—तस्मै कामाः समायान्ति, दिव्या अपि मानुष्या अपि; श्रोत्रं एव श्रेयः। यः तु वेद—किं आयतनम् इति—सः स्वेषां आयतनं भवति; मनः एव आयतनम्। एवमेताः प्राणाः स्वयमेवोपरि प्रतिस्पर्धमानाः, 'अहं श्रेष्ठः, अहं श्रेष्ठः' इति अभ्यधुः। ततः ते सर्वे प्रजापतिं पितरं उपगम्य पप्रच्छुः—'भगवन्, अस्माकं कः श्रेष्ठः?' प्रजापतिः उवाच—'यस्मिन्गते शरीरे सर्वाधिकं दुःखमुपजायते, सः एव श्रेष्ठः।' तदा वाक् निर्गता। सा संवत्सरं बहिर् स्थित्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'मया विना कथं जीवितवन्तः?' तदा ज्ञातम्—यथा मूकाः, न वदन्ति, प्राणन्ति च, पश्यन्ति चक्षुषा, शृण्वन्ति श्रोत्रेण, चिन्तयन्ति मनसा—एवं तदा। वाक् पुनः प्रविवेश। ततः चक्षुः निर्गतवान्, संवत्सरं बहिर् स्थित्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'मया विना कथं जीवितवन्तः?' यथा अन्धाः न पश्यन्ति, प्राणन्ति च, वदन्ति वाचा, शृण्वन्ति श्रोत्रेण, चिन्तयन्ति मनसा—एवं तदा। चक्षुः पुनः प्रविवेश। ततः श्रोत्रं निर्गतम्, संवत्सरं बहिर् स्थित्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'मया विना कथं जीवितवन्तः?' यथा बधिराः न शृण्वन्ति, प्राणन्ति च, वदन्ति वाचा, पश्यन्ति चक्षुषा, चिन्तयन्ति मनसा—एवं तदा। श्रोत्रं पुनः प्रविवेश। ततः मनः अपि निर्गतम्, संवत्सरं बहिर् स्थित्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'मया विना कथं जीवितवन्तः?' यथा बालकाः अमनस्काः, प्राणन्ति च, वदन्ति वाचा, पश्यन्ति चक्षुषा, शृण्वन्ति श्रोत्रेण—एवं तदा। मनः पुनः प्रविवेश। अथ प्राणः निर्गन्तुम् उद्युक्तः। तदा यथा उत्तमः अश्वः खीलान् उद्धरेत्, तथैव प्राणः अन्याः प्राणाः उद्धर्तुम् उद्यतः। तदा सर्वे प्राणम् उपगम्य प्रार्थयन्ते स्म—'भगवन्, मा गच्छ; त्वमेव अस्माकं श्रेष्ठः।' तदा वाक् प्राणं प्राह—'येनाहं उत्तमा, स त्वमेव।' चक्षुः अपि प्राह—'येनाहं प्रतिष्ठा, स त्वमेव।' श्रोत्रं अपि प्राह—'येनाहं श्रेयः, स त्वमेव।' मनः अपि प्राह—'येनाहमायतनं, स त्वमेव।' तस्मात्, न केवला 'वाक्', 'चक्षुः', 'श्रोत्रं', 'मनः' इति वदन्ति, केवलं 'प्राणाः' इति; प्राणः एव सर्वं भवति। ततः प्राणः अपृच्छत्—'किं मे अन्नं स्यात्?' तस्मै उक्तम्—'यत् किञ्चिदत्र, श्वभ्यः पक्षिभ्यः पर्यन्तम्, तत् सर्वं प्राणस्यैव अन्नम्।' 'किं वस्त्रं स्यात्?' इति अपृच्छत्। उक्तम्—'आपः।' तस्मात्, यः क्षुधितः सः आपः आवृत्य तिष्ठति; आपः एव वस्त्रं, तद्विना निर्वस्त्रः भवति। एषा एव विद्या सत्यमकामाय जबालः गोश्रुतये व्याघ्रपाद्याय प्रोवाच—'एतद् यदि शुष्काय स्तम्भाय अपि उक्तं स्यात्, शाखाः अपि पत्राणि सृजेयुः।' यदि कश्चित् महद् ऐश्वर्यम् इच्छेत्, अमावास्यायां व्रतं कृत्वा, पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौषधीनां दधिमधुना सह मन्थं कृत्वा, 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा' इति हुत्वा, अवशिष्टं हविर्होत्रे क्षिपेत्। 'वसिष्ठाय स्वाहा', 'प्रतिष्ठाय स्वाहा', 'श्रेयसे स्वाहा', 'आयतनाय स्वाहा' इत्येवं क्रमशः घृतं जुहुयात्, अवशिष्टं च अग्नौ क्षिपेत्। हस्तौ प्रक्षाल्य, मन्थं हस्तयोः स्थाप्य, एवं जपेत्—'ओ अमु, अमु ते नाम, सर्वं ते इदं, त्वं ज्येष्ठः श्रेष्ठः अधिपतिः राजा; मा मे ज्यैष्ठ्यं श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यं भूतं राज्यम्; सर्वमेतदेकः प्राप्नुयाम्।' एवम् उक्त्वा, 'सवितुः प्रसवम् वयं वरेमहे' इति पिबेत्, 'देवस्य भोजनम् वयं भक्षीमहि' इति पिबेत्, 'श्रेष्ठं सर्वस्य रसम्' इति पिबेत्, 'शीघ्रं श्रियं प्राप्नुयाम' इति सर्वं पिबेत्। शौचं कृत्वा, अग्नेः पृष्ठे उपविशेत्—दर्वि वा चर्मणि वा भूमौ वा—मौनं स्थास्यन्। यदि नारीं पश्यति, तदा तस्य कर्म सिद्धं भवति। एषा ऋच्—'यदा कामेष्ट्यां नारी स्वप्ने दृश्यते, श्रियः च दृश्यन्ते, तदा तस्मिन्स्वप्ने, तस्मिन्स्वप्ने एव सिद्धिः'—इति। पश्चात्, पञ्चालानां सभायाम् उपेत्य, प्रवाहणः जैविलिः तम् अपृच्छत्—'ते पितरः त्वां उपन्यस्य उपाध्यायं कृतवन्तः?' सः प्रत्यूच्य—'आम्, भगवन्।' पुनः पृष्टः—'क्व गच्छन्ति भूतानि इतः?' प्रत्यवदत्—'न वेद, भगवन्।' पुनः पृष्टः—'कथमिह पुनरागच्छन्ति?'—'न वेद, भगवन्।'—'देवयानपित्र्याणां पथां विभागं वेत्सि?'—'न वेद, भगवन्।' पुनः पृष्टः—'कस्मात् स लोकः न पूर्यते?'—'न वेद, भगवन्।'—'पञ्चम्यां होत्यां जलं पुरुषत्वं प्राप्नोति, इति वेत्सि?'—'न वेद, भगवन्।' ततः प्रवाहणः पप्रच्छ—'शिक्षितः सन् किं प्रत्यब्रूः?' सः प्राह—'अविज्ञाय, कथं वदामि?' सः पितरं गत्वा अवदत्—'भवान् माम् नोपन्यस्य उपाध्यायं कृतवान् इति।' राज्ञा पञ्च प्रश्नाः पृष्टाः, एकमपि न प्रत्यवदं। पिता प्राह—'यथा त्वं न प्रत्यब्रूः, एवं अहम् अपि न वेद। यदि वेद, कथं न ब्रूयाम्?' ततः गौतमः राजानं गत्वा, सत्कृत्य उपवेश्य, प्रातःकाले भोज्यं भुक्त्वा उदयः तम् अवदत्—'मानुष्यं धनं वृणीष्व, गौतम।' गौतमः प्राह—'मानुष्यं धनं तवास्तु; यद् अन्ते राजपुत्राय उक्त्वा, तत् एव ब्रूहि।' राजा दुःखितः अभवत्। ततः आज्ञापयत्—'दीर्घकालं वसतु।' पुनः प्राह—'यथा त्वं न प्रत्यब्रूः, गौतम, एवं अहम् अपि न ब्रवीमि। पूर्वं एषा विद्या न ब्राह्मणान् अगच्छत्; तस्मात् सर्वेषु लोकेषु क्षत्रियाणाम् एव ऐश्वर्यम् आसीत्।' ततः सः तस्मै प्रवक्तुम् आरब्धवान्। 'सः लोकः, गौतम, अग्निः एव; सूर्यः इन्धनं, रश्मयः धूमः, दिवसः ज्वालाः, चन्द्रमाः अंगाराः, नक्षत्राणि चिस्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ देवाः श्रद्धां जुहोति; तस्मात् सोमराजः उत्पद्यते। मेघः अग्निः एव; वायुः इन्धनं, मेघः धूमः, विद्युत् ज्वाला, मेघगर्जनं अंगाराः, वर्षा चिस्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ देवाः सोमराजानं जुहोति; तस्मात् वर्षा उत्पद्यते। पृथिवी अग्निः एव; संवत्सरः इन्धनं, आकाशः धूमः, रात्रिः ज्वाला, दिशः अंगाराः, अन्तरा दिशः चिस्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ देवाः वर्षां जुहोति; तस्मात् अन्नं उत्पद्यते। मानवः अग्निः एव; वाक् इन्धनं, प्राणः धूमः, जिह्वा ज्वाला, चक्षुः अंगाराः, श्रोत्रे चिस्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ देवाः अन्नं जुहोति; तस्मात् रेतः उत्पद्यते। स्त्री अग्निः एव; गर्भाशयः इन्धनं, या उपगम्य भाष्यते सा धूमः, योनिः ज्वाला, यत् अन्तः क्रियते तदंगाराः, आनन्दः चिस्पुलिङ्गाः।' एवं चान्दोग्योपनिषदि, प्राणादीनां महत्त्वं, यज्ञस्य रहस्यं, ज्ञानस्य श्रेष्ठता, कर्मणः फलम्, लोकानां रहस्यं च प्रतिपादितम्।