श्रूयतां, भगवतः छान्दोग्योपनिषदे वर्णितं दिव्यम् आख्यानम्। प्रजापतिः किल सर्वान् लोकान् तपसा संवर्द्ध्य, तेषां तप्यमानानां सारं समपद्यत—पृथिव्याः अग्निम्, अन्तरिक्षस्य वायुम्, दिवः सूर्यं च। तान् त्रीन् देवतान् पुनः सः तपसा संवर्द्ध्य, तेषां तप्यमानानां पुनः सारं समपद्यत—अग्नेः ऋचः, वायोः यजूंषि, सूर्यस्य सामानि। त्रैविद्यस्यापि सः प्रजापतिः तपसा संवर्द्ध्य, तस्य तप्यमानस्यापि सारं समपद्यत—ऋचः 'भूः', यजूंषि 'भुवः', साम्नः 'स्वः' इति। यदि ऋग्वेदे दोषः स्यात्, तर्हि 'भूः स्वाहा' इत्यनु गार्हपत्ये जुहुयात्; एवं ऋचः सारेण, ऋचः बलवता, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यदि यजुषि दोषः स्यात्, तर्हि 'भुवः स्वाहा' इत्यनु जुहुयात्; एवं यजुषः सारेण, यजुषः बलवता, नष्टं पुनः स्थापयति। यदि सामनि दोषः स्यात्, तर्हि 'स्वः स्वाहा' इत्यनु जुहुयात्; एवं साम्नः सारेण, साम्नः बलवता, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यथा लवणेन सुवर्णं स्थाप्यते, सुवर्णेन रजतम्, रजतेन त्रपु, त्रपुणा सीसकम्, सीसकेन आयः, आयसा दारु, दारुणा चर्म—एवमेव एतेषां लोकानां, एतेषां देवतानां, त्रैविद्यस्य च बलवता, यज्ञे नष्टं पुनः स्थाप्यते। एष यज्ञः हि प्रायश्चित्तं भवति, यदा एवं वेद ब्राह्मणः। एवं वेद ब्राह्मणः सन्, यज्ञः आपः प्रति प्रवर्तते। एषा हि ब्राह्मणस्य ऋचः—यतः प्रतिनिवर्तते, तत्र एव गच्छति। ब्राह्मणः हि ऋत्विजां मध्ये एव कौरवान् च जनान् च रक्षति; एवं वेद ब्राह्मणः यज्ञं, यजमानं, ऋत्विजः च सर्वान् रक्षति। तस्मात् एवम् वेद ब्राह्मणं एव नियुक्तव्यम्, न तु य एवं न वेद, न तु य एवं न वेद। यः तु वेद यत् ज्येष्ठं श्रेष्ठं च, सः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः च भवति; प्राणः हि ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च। यः तु वेद यत् श्रेयः, सः स्वेषु श्रेयः भवति; वाक् हि श्रेयः। यः तु वेद यत् प्रतिष्ठा, सः अस्मिन् लोके अमुत्र च प्रतिष्ठितः भवति; चक्षुः हि प्रतिष्ठा। यः तु वेद यत् समृद्धिः, तस्मै देव्या मानुष्याश्च कामाः आगच्छन्ति; श्रोत्रं हि समृद्धिः। यः तु वेद यत् आवासः, सः स्वेषां आवासः भवति; मनः हि आवासः। ततः प्राणादयः स्वयम् उत्कर्षाय व्यवस्थिताः—'अहं श्रेष्ठः, अहं श्रेष्ठः' इति। ते प्रजापतिं पितरं उपगम्य पप्रच्छुः—'भगवन्, अस्माकं कः श्रेष्ठः?' इति। सः उवाच—'यस्य निष्क्रमणेन एष शरीरेऽत्यन्तं दुःखम् उपपद्यते, सः एव श्रेष्ठः' इति। ततः वाक् निष्क्रान्ता; संवत्सरं बहिः स्थित्वा, पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'कथं मया विना अवर्तस्थ?' इति। ते तस्यां विना मूकाः इव, न भाषमाणाः, प्राणेन तु श्वसन्तः, चक्षुषा पश्यन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा चिन्तयन्तः आसन्। तदा वाक् पुनः प्रविवेश। चक्षुः अपि निष्क्रान्तम्; संवत्सरं बहिः स्थित्वा, पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'कथं मया विना अवर्तस्थ?' इति। ते तस्यां विना अन्धाः इव, न पश्यन्तः, प्राणेन तु श्वसन्तः, वाचा भाषमाणाः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा चिन्तयन्तः आसन्। तदा चक्षुः पुनः प्रविवेश। श्रोत्रं अपि निष्क्रान्तम्; संवत्सरं बहिः स्थित्वा, पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'कथं मया विना अवर्तस्थ?' इति। ते तस्यां विना बधिराः इव, न शृण्वन्तः, प्राणेन तु श्वसन्तः, वाचा भाषमाणाः, चक्षुषा पश्यन्तः, मनसा चिन्तयन्तः आसन्। तदा श्रोत्रं पुनः प्रविवेश। मनः अपि निष्क्रान्तम्; संवत्सरं बहिः स्थित्वा, पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—'कथं मया विना अवर्तस्थ?' इति। ते तस्यां विना बालाः इव, मनसः अभावेऽपि, प्राणेन श्वसन्तः, वाचा भाषमाणाः, चक्षुषा पश्यन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः आसन्। तदा मनः पुनः प्रविवेश। अथ प्राणः निष्क्रान्तुं समायातः। स यथा वाजिनः शृङ्गाणि उत्क्षिप्य अन्यान् प्राणान् उत्क्षिपति स्म, एवं प्राणः अपि अन्यान् प्राणान् उत्कर्षन् निष्क्रान्तुं समायातः। ते सर्वे तम् उपगम्य ऊचुः—'भगवन्, मा निष्क्रामः! त्वं अस्माकं श्रेष्ठः। मा निष्क्रामः' इति। तदा वाक् तम् उवाच—'येन अहं श्रेयः, स त्वं श्रेयः'। चक्षुः तम् उवाच—'येन अहं प्रतिष्ठा, स त्वं प्रतिष्ठा'। श्रोत्रं तम् उवाच—'येन अहं समृद्धिः, स त्वं समृद्धिः'। मनः तम् उवाच—'येन अहं आवासः, स त्वं आवासः' इति। अतः, 'वाक्', 'चक्षुः', 'श्रोत्रम्', 'मनः' इति न वदन्ति, 'प्राणाः' इति एव वदन्ति; प्राणः हि एतानि सर्वाणि भवति। ततः प्राणः पप्रच्छ—'किं मे आहारः स्यात्?' इति। ते ऊचुः—'यदिहास्ति, श्वभ्यः पक्षिषु पर्यन्तम्, तत् प्राणस्य आहारः' इति। 'मनः' इत्यस्य नाम प्रत्यक्षम्; एवं विदुषः किञ्चिदपि अनाहार्यं नास्ति। सः पप्रच्छ—'किं मे वसनं स्यात्?' इति। ते ऊचुः—'आपः' इति। अतः ये क्षुधिताः, ते आपः अग्रे च उपरि च आवृत्य तिष्ठन्ति; आपः एव वस्त्रम्, आपः विना अवस्त्रः भवति। सत्यकामः जाबालः गोश्रुतेः वैग्य्रपाद्याय इदं प्रोवाच—'यदि एतद् शुष्केऽपि स्तम्भे उक्तं स्यात्, तस्य शाखाः अपि पल्लविताः स्युः' इति। यः महतीं सिद्धिं इच्छेत्, सः अमावास्यायां व्रतम् उपन्य, पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौषधीनां दधिमधुसंयुक्तं पयो मन्थित्वा, 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा' इति घृतं जुहुयात्, मन्थितशेषं च अग्नौ निर्वपेत्। 'वसिष्ठाय स्वाहा', 'प्रतिष्ठाय स्वाहा', 'समृद्धये स्वाहा', 'आवासाय स्वाहा' इति घृतं जुहूयात्, मन्थितशेषं च अग्नौ निर्वपेत्। ततः हस्तौ प्रक्षालय्य, मन्थितं पयो हस्तयोः कृत्वा, एवं जपेत्—'अमुः, तव नाम अमुः, इदं सर्वं तव। त्वं ज्येष्ठः, श्रेष्ठः, अधिपः, राजा च। त्वं मे ज्यैष्ठ्यं, श्रेयः, साम्राज्यं, आधिपत्यं च ददास्व। अहमेवेतत् सर्वं समधिगच्छेयम्' इति। एवं जप्त्वा, 'सवितुः तेजः वृणीमहे' इति पिबेत्, 'देवतायाः अन्नं भक्षयामः' इति पिबेत्, 'श्रेष्ठं सर्वसारम्' इति पिबेत्, 'शीघ्रं श्रियम् अवाप्नुयाम' इति सर्वं पिबेत्। ततः प्रक्षालय्य, अग्नेः पृष्ठे काष्ठपात्रे, चर्मणि, वा भूमौ उपविश्य, मौनं स्थापयेत्। यदि स्त्रीं पश्येत्, तदा सिद्धिरिति विज्ञेयम्। एषा ऋचः—यदा कामेष्टिषु स्वप्ने स्त्रियः प्रपश्यन्ति, समृद्धिः दृश्यते, तदा तस्मिन् स्वप्नदर्शने, तस्मिन् स्वप्नदर्शने, सिद्धिः इति विद्यात्। पञ्चालानां सभां प्राप्तः सन्, प्रवाहणः जैविलिः तम् अपृच्छत्—'किम् ते पितरः उपनिषदं अदिशत्?' इति। सः उवाच—'आम, भगवन्' इति। सः अपृच्छत्—'क्व गच्छन्ति भूतानि इतः?' इति। सः उवाच—'न वेद, भगवन्'। सः अपृच्छत्—'कथं पुनरागच्छन्ति?' इति। सः उवाच—'न वेद, भगवन्'। सः अपृच्छत्—'पथोः वैतरण्याः, देवयानस्य पितृयानस्य च विभागं वेत्सि?' इति। सः उवाच—'न वेद, भगवन्'। सः अपृच्छत्—'किं कारणं, यद् स लोकः न पूर्यते?' इति। सः उवाच—'न वेद, भगवन्'। सः अपृच्छत्—'पञ्चमे हविषि कथं आपः पुरुषत्वं प्राप्नुवन्ति?' इति। सः उवाच—'न वेद, भगवन्'। ततः अपृच्छत्—'किम् उपनिशत् आह?' इति। सः उवाच—'यः एतानि न वेद, स कथं उक्त्वा ब्रूयात्?' इति। सः पित्रे गत्वा उवाच—'त्वं माम् नोपनिशत्, भगवन्, उपनिशत् इति तु उक्तवान्' इति। 'राज्ञा पञ्च प्रश्नाः पृष्टाः, एकमपि न प्रत्यूहम्' इति। सः उवाच—'यथा त्वं न प्रत्यूहः, एवं अहम् अपि न वेद; यदि वेद, कथं न ब्रूयाम्?' इति। गौतमः राजानं गत्वा, तत्र सम्यक् सत्कृतः। प्रातःकाले भोजनं कृत्वा, उदयः तम् उवाच—'मानुषं धनं वृणीष्व, गौतम' इति। सः उवाच—'मानुषं धनं तवास्तु, राजन्; यद् अन्ते राजपुत्राय उक्तं, तत् एव मे ब्रूहि' इति। सः दुःखितः अभवत्। एवं छान्दोग्योपनिषदि, जगदुत्पत्तेः रहस्यं, यज्ञस्य प्रायश्चित्तं, प्राणस्य श्रेष्ठत्वं, ब्राह्मणस्य महत्त्वं, आत्मविद्यायाः च गूढार्थं, गुरुपरम्परायाः च सम्यक् प्रकाशनं प्रतिपादितम्।