एष एव प्रियस्य सर्वस्य समवायस्थानं इति कथ्यते, यः हि एवं वेद, तस्य प्रियं सर्वं समवेत्य तिष्ठति; प्रियं सर्वं तस्मिन्नेव समवेत्य तिष्ठति। स एव प्रियस्य सर्वस्य संनयिता, यः हि एवमेतद् वेद, स एव सर्वं प्रियं संनयति; प्रियं सर्वं स एव नेतृ भवति। स एव ज्योतिष्मान्, यः हि एवं वेद, स सर्वेषु लोकेषु प्रकाशते, सर्वेषु लोकेषु स एव प्रकाशते। यद्यत्र हविः क्रियते, अग्निना वा अनग्निना वा, तानि सर्वाणि अग्निं प्रति एव गच्छन्ति; अग्नेः दिवं, दिवः शुक्लपक्षं, शुक्लपक्षाद् मासान्, मासेभ्यः संवत्सरं, संवत्सरात् सूर्यं, सूर्याच् चन्द्रमसं, चन्द्रमसः विद्युत्; तत्र पुरुषः, अमानुषः, तान् नयति। स तान् ब्रह्म प्रति नयति; एष देवयानः पन्थाः, ब्रह्मपथः। एष पन्था ब्रह्मणः, येन गच्छन्ति, ते इह मानवचक्रं न प्रतिनिवर्तन्ते, न प्रतिनिवर्तन्ते। एष एव यज्ञः शुद्धः, एष एव सर्वं शुद्धयेति; यतः सर्वं शुद्धयेति, तस्मात् एष एव यज्ञः। अस्य मनः वाक् च इति द्वे पथि। तयोः एकं मनसा संप्रयुज्यते—ब्रह्मा; अपरं वाचा—होता, अध्वर्यु, उद्गाता। यदा प्रातरनुवाकस्य पूर्वं, परिचरणीयानां समर्पणात् पूर्वं, ब्रह्मा संकेतं ददाति— यदि केवलं एका पथि संप्रयुज्यते, अपरः पथि न भवति। यथा एकचक्रेण रथः स्खलति, एवं यज्ञः स्खलति; तं यजमानः स्खलितं यज्ञं अनुवर्त्य, हविरनन्तरं हीनतरः भवति। अथ यदा प्रातरनुवाकस्य पूर्वं, परिचरणीयानां समर्पणात् पूर्वं, ब्रह्मा संकेतं न ददाति, उभे पथि संप्रयुज्येते, न किञ्चिद् हीयते। यथा द्विचक्रेण रथः स्थिरः भवति, एवं यज्ञः स्थिरः भवति; तं यजमानः स्थिरं यज्ञं अनुवर्त्य, हविरनन्तरं श्रेष्ठतरः भवति। प्रजापतिः लोकान् तपयामास; तेषां तप्यमानानां रसं निरमथत्—पृथिव्याः अग्निम्, अन्तरिक्षस्य वायुम्, दिवः सूर्यं। तान् त्रीन् देवतान् तपयामास; तेषां तप्यमानानां रसं निरमथत्—अग्नेः ऋचः, वायोः यजूंषि, सूर्यस्य सामानि। तां त्रैविद्यां तपयामास; तस्याः तप्यमानायाः रसं निरमथत्—ऋचः 'भूः', यजुषां 'भुवः', साम्नां 'स्वः'। यदि ऋग्वेदे दोषः स्यात्, 'भूः स्वाहा' इति गार्हपत्ये जुहुयात्; एवं ऋग्वेदस्य रसेन, तेजसा, यज्ञे हानिं पुनः स्थापयति। यदि यजुषि दोषः, 'भुवः स्वाहा' इति जुहुयात्; एवं यजुःरसेन, तेजसा, हानिं पुनः स्थापयति। यदि सामनि दोषः, 'स्वः स्वाहा' इति जुहुयात्; एवं साम्नः रसेन, तेजसा, हानिं पुनः स्थापयति। यथा लवणेन सुवर्णं पुनः स्थाप्यते, सुवर्णेन रौप्यं, रौप्येण त्रपु, त्रपुणा सीस, सीसेन लोह, लोहेन दारु, दारुणा चर्म—एवं लोकानां, देवतानां, त्रैविद्यायाः च तेजसा यज्ञे या हानिः, सा पुनः स्थाप्यते। एष यज्ञः औषधिः, यदि एष ज्ञातः ब्रह्मा अस्ति। एष यज्ञः आपः प्रति प्रवृत्तः, यदि ज्ञातः ब्रह्मा अस्ति। ब्रह्मण एव ऋचो वाक्—यतः स यतः प्रतिनिवर्तते, तत्र एव गच्छति। ब्रह्मा एव ऋत्विजां मध्ये कुरून्, प्रजाः च रक्षति; ज्ञातः ब्रह्मा यज्ञं, यजमानं, ऋत्विजः च रक्षति। तस्मात् एवम् एव ज्ञातः ब्रह्मा नियोज्यः, अज्ञातः न कदापि नियोज्यः। यः ज्येष्ठं श्रेष्ठं च वेद, स एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः च भवति; प्राण एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः च। यः श्रेयांसं वेद, स एव स्वेषां श्रेयांस् भवति; वाक् एव श्रेयांसि। यः प्रतिष्ठां वेद, स इह च परत्र च प्रतिष्ठितः भवति; चक्षुरेव प्रतिष्ठा। यः श्रियम् वेद, तस्मै सर्वाः कामाः—दैवाः मानवाः च—आगच्छन्ति; श्रोत्रमेव श्रियः। यः आयतनं वेद, स एव स्वेषां आयतनं भवति; मन एव आयतनम्। ततः प्राणा उत्कर्षणाय समववृते—'अहं श्रेष्ठः, अहं श्रेष्ठः' इति। ते प्रजापतिं पितरं उपगम्य पप्रच्छुः—'भगवन्, अस्माकं कः श्रेष्ठः?' इति। स उवाच—'यस्मात् गच्छति शरीरं अतिशुष्कतम् दृश्यते, स एव श्रेष्ठः।' ततो वाक् निष्क्रम्य संवत्सरं प्रवास्य, पुनः प्रविवेश; सा पप्रच्छ—'कथं विना मया जीवितवन्तः?' इति। ते उचुः—'यथा मूकाः, न वदन्तः अपि प्राणेन प्राणन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा मन्यन्ते—एवं जातम्।' तथा वाक् प्रविवेश। चक्षुः निष्क्रम्य संवत्सरं प्रवास्य, पुनः प्रविवेश; सा पप्रच्छ—'कथं विना मया जीवितवन्तः?' इति। ते उचुः—'यथा अन्धाः, न पश्यन्तः अपि प्राणेन प्राणन्ति, वाचा वदन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा मन्यन्ते—एवं जातम्।' तथा चक्षुः प्रविवेश। श्रोत्रं निष्क्रम्य संवत्सरं प्रवास्य, पुनः प्रविवेश; सा पप्रच्छ—'कथं विना मया जीवितवन्तः?' इति। ते उचुः—'यथा बधिराः, न शृण्वन्तः अपि प्राणेन प्राणन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, मनसा मन्यन्ते—एवं जातम्।' तथा श्रोत्रं प्रविवेश। मनः निष्क्रम्य संवत्सरं प्रवास्य, पुनः प्रविवेश; सा पप्रच्छ—'कथं विना मया जीवितवन्तः?' इति। ते उचुः—'यथा बालाः, अमनस्काः अपि प्राणेन प्राणन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति—एवं जातम्।' तथा मनः प्रविवेश। ततः प्राणः निष्क्रान्तुं उद्यतवान्। यथा अश्वः श्रेष्ठः शङ्कुं उत्कर्षति, एवं प्राणः अन्यान् प्राणान् उत्कर्षति। ते उपगम्य ऊचुः—'भगवन्, तिष्ठ; त्वमेव अस्माकं श्रेष्ठः। मा निष्क्राम।' ततः वाक् तम् उवाच—'यत् माम् श्रेयांसं करोति, त्वमेव तत् श्रेयांसि।' चक्षुः तम् उवाच—'यत् माम् प्रतिष्ठां करोति, त्वमेव सा प्रतिष्ठा।' श्रोत्रं तम् उवाच—'यत् माम् श्रियं करोति, त्वमेव सा श्रियः।' मनः तम् उवाच—'यत् माम् आयतनं करोति, त्वमेव तद् आयतनम्।' न हि वदन्ति—'वाक्', 'चक्षुः', 'श्रोत्रम्', 'मनः' इति; प्राणान् एव वदन्ति, यः प्राणः एतानि सर्वाणि भवति। स एव पप्रच्छ—'किम् मे अन्नं स्यात्?' ते ऊचुः—'यदिहास्ति, श्वभ्यः पक्षिषु पर्यन्तम्।' तत् एव प्राणस्य अन्नम्। 'मनः' इति नाम प्रत्यक्षम्; एवं विदित्वा, न किञ्चिद् अन्नरहितम् अस्ति। स पप्रच्छ—'किम् मे वसनम्?' ते ऊचुः—'आपः।' तस्मात् यः क्षुधितः, आपः अग्रे चोर्ध्वं च आवृणोति; आपः एव वसनम्, आपः विना अवसनः भवति। सत्यकामः जाबालः गोश्रुतिं वैग्य्रपाद्यं प्रति एवमुवाच—'यदि एष एव शुष्काय दारुम् उक्तं स्यात्, शाखाः एव पत्राणि स्रक्ष्यन्ति।' अथ यः महतीं सिद्धिं इच्छेत्, अमावास्यायाम् व्रतम् उपन्यस्य, पौर्णमास्यां रात्रौ, सर्वाः ओषधीः दध्ना मधुना च समुक्ष्य, घृतं जुहुयात्—'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा' इति—मन्थस्यावशिष्टं वह्नौ प्रास्येत्। 'वसिष्ठाय स्वाहा' इति जुहुयात्, मन्थस्यावशिष्टं वह्नौ प्रास्येत्; 'प्रतिष्ठाय स्वाहा' इति जुहुयात्, मन्थस्यावशिष्टं वह्नौ प्रास्येत्; 'श्रिये स्वाहा' इति जुहुयात्, मन्थस्यावशिष्टं वह्नौ प्रास्येत्; 'आयतनाय स्वाहा' इति जुहुयात्, मन्थस्यावशिष्टं वह्नौ प्रास्येत्। एवं साक्षात् उपनिषदां रहस्यं, यज्ञस्य माहात्म्यं, प्राणस्य श्रेष्ठत्वं च, आचार्याः सन्तः शिष्येभ्यः उपदिशन्ति।