ततः गार्हपत्याग्निः उपकोसलम् उपदिशन् एवमाह— “पृथिवी, अग्निः, अन्नं, सूर्यः—यः एषः सूर्ये दृश्यते, सः अहम्, अहमेव सः।” य एवं विद्वान् एतत् उपासते, सः पापकृत्येभ्यः विमुक्तः भवति, लोकम् आप्नोति, आयुषः परिमाणम् आप्नोति, दीर्घायुषी भवति; तस्य कश्चन न नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके च परत्र च रमामहे, य एवं विद्वान् एतत् उपासते। अथ आहवनीयाग्निः तम् उपदिशन् एवमाह— “दिशः, नक्षत्राणि, चन्द्रमाः—यः एषः चन्द्रे दृश्यते, सः अहम्, अहमेव सः।” य एवं विद्वान् एतत् उपासते, सः पापकृत्येभ्यः विमुक्तः भवति, लोकम् आप्नोति, आयुषः परिमाणम् आप्नोति, दीर्घायुषी भवति; तस्य कश्चन न नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके च परत्र च रमामहे, य एवं विद्वान् एतत् उपासते। अथ प्राणाग्निः तम् उपदिशन् एवमाह— “प्राणः, आकाशः, द्यौः, विद्युत्—यः एषः विद्युतः दृश्यते, सः अहम्, अहमेव सः।” य एवं विद्वान् एतत् उपासते, सः पापकृत्येभ्यः विमुक्तः भवति, लोकम् आप्नोति, आयुषः परिमाणम् आप्नोति, दीर्घायुषी भवति; तस्य कश्चन न नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके च परत्र च रमामहे, य एवं विद्वान् एतत् उपासते। ते उपकोसलाय ऊचुः— “प्रिय, एषा अस्माकं आत्मविद्या, परन्तु आचार्यः मार्गं त्वां वक्ष्यति।” अथाचार्यः प्रत्यागच्छत्, तम् उपगम्य आचार्यः उपकोसलम् आह— “उपकोल!” सः प्रत्युवाच— “भगवन्।” आचार्यः उवाच— “तेजस्वि ते मुखं ब्रह्मविद्यायाः चिन्हम्। कः त्वां उपदिष्टवान्?” सः प्रत्युवाच— “कः मां उपदिशेत्, भगवन्? कः मां शिक्षयेत्?” अग्नयः तु स्वयम् अन्तरेण समाचिन्तयन्— “एते एतादृशाः, अथवा अन्यादृशाः।” तान् सः उपसृत्य पप्रच्छ— “किं ते उक्तवन्तः, प्रिय?” सः प्रत्युवाच— “एतत्। लोकानां विषये ते उक्तवन्तः, प्रिय। अहं तु तव तद् वक्ष्यामि। यथा पद्मपत्रे जले न लिप्यते, एवं पापानि तं न स्पृशन्ति, य एवं विद्वान्।” सः उवाच— “भगवन्, मां उपदिशतु।” तस्मै आचार्यः उपदिशत्— “यः एषः चक्षुषि दृश्यते, एषः आत्मा। एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म। यदि तस्मै घृतं वा आपः वा सिञ्चेत्, सः स्वमार्गमेव गच्छति।” “एषः सर्वस्य प्रियस्य समवायः, यतः सर्वं प्रियं तत्र समीयते; एवं विदुषः सर्वं प्रियं तत्र समीयते।” “एषः सर्वप्रियाणां समवायिता, सः हि सर्वप्रियाणि नयति; एवं विदुषः सर्वप्रियाणि तेन नीयन्ते।” “एषः तेजस्वी, सः सर्वेषु लोकेषु दीप्तिमान्; एवं विदुषः सर्वेषु लोकेषु दीप्तिः अस्ति।” “यद्यत्र हविः जुह्यते, साग्निना वा अनग्निना वा, तदेव ज्वलनं गच्छति; ज्वलनात् दिवसम्, दिवसा अपूर्वपक्षम्, अपूर्वपक्षात् मासम्, मासात् संवत्सरम्, संवत्सरात् सूर्यं, सूर्याच्चन्द्रम्, चन्द्राद्विद्युत्; तत्र पुरुषः, अमानुषः, तान् नयति।” “सः तान् ब्रह्म नयति; एष देवयानः पन्थाः, ब्रह्मपथः। एतस्मिन्पन्थानि यान्ति, ते इह मानवचक्रं न प्रतिनिवर्तन्ते, न प्रतिनिवर्तन्ते।” “एष यज्ञः शुद्धः, एष एव सर्वं शुद्धयति। यतः एषः सर्वं शुद्धयति, तस्मात् एषः एव यज्ञः। तस्य मनश्च वाक्च इति द्वे पथिके।” “तयोः एकं मनसा संस्कृतम्—ब्राह्मणः; द्वितीयं वाचा—होता, अध्वर्यु, उद्गाता। यदा प्रातःसवने, पर्यवरणस्थण्डिलं पूर्वं, ब्राह्मणः संकेतं ददाति—” “यदि केवलं एकः पथिकः संस्कृतः, अपरः नास्ति। यथा एकचक्रेण रथः विकलः स्यात्, एवं यज्ञः विकलो भवति; विकलयज्ञं अनुचरन् यजमानः हान्यते।” “यदा तु प्रातःसवने, पर्यवरणस्थण्डिलं पूर्वं, ब्राह्मणः संकेतं न ददाति, उभौ पथिकौ संस्कृतौ भवतः; न कश्चन न्यूनः।” “यथा द्विचक्रेण रथः स्थिरः भवति, एवं यज्ञः स्थिरः भवति; स्थिरयज्ञं अनुचरन् यजमानः श्रेयस्करो भवति।” “प्रजापतिः लोकान् तप्तवान्; तेषां तप्यमानानां सारं निष्पिण्ड्य अग्निं पृथिव्यात्, वायुमन्तरिक्षात्, सूर्यं द्योर्यात्। सः एतान् त्र्यध्वान् तप्तवान्; तेषां तप्यमानानां सारं निष्पिण्ड्य ऋचोऽग्नेः, यजूंषि वायोः, सामानि सूर्यस्य। सः एतां त्रयीं विद्याम् तप्तवान्; तस्याः तप्यमानायाः सारं निष्पिण्ड्य भूः ऋचः, भुवः यजूंषः, स्वः साम्नः। यदि ऋग्वेदे दोषः स्यात्, भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात्; एवं ऋचः सारेण, ऋचः बलिना, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यदि यजुर्वेदे दोषः स्यात्, भुवः स्वाहा इति जुहुयात्; एवं यजूंषः सारेण, यजूंषः बलिना, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यदि साम्नि दोषः स्यात्, स्वः स्वाहा इति जुहुयात्; एवं साम्नः सारेण, साम्नः बलिना, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यथा लवणेन सुवर्णं, सुवर्णेन रजतं, रजतेन त्रपु, त्रपुणा सीसकम्, सीसकेन आयः, आयसा दारु, दारुणा चर्म, पुनरुद्धरेत्— एवं एषां लोकानां, देवानां, त्रैविद्यस्य च बलात्, यज्ञे नष्टं पुनरुद्धरेत्। एष यज्ञः प्रायश्चित्तं, यदा एवं विद्वान् ब्राह्मणः स्यात्। एष यज्ञः आपः प्रति प्रवृत्तः, यदा एवं विद्वान् ब्राह्मणः स्यात्। ब्राह्मणस्य एषा ऋचः—यतः प्रतिनिवर्तते, तत्र गच्छति। ब्राह्मणः एव ऋत्विजां मध्ये कुरून् जनांश्च रक्षति; एवं विद्वान् ब्राह्मणः यज्ञं, यजमानं, ऋत्विजश्च रक्षति। तस्मादेवम् एव विदुषं ब्राह्मणं नियुञ्जीत, न अविदुषम्, न अविदुषम्। यः तु वेद, किम् ज्येष्ठं श्रेष्ठं च, सः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भवति। प्राणः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च। यः तु वेद, किम् उत्तमम्, सः एव स्वेषु उत्तमः भवति। वाक् एव उत्तमा। यः तु वेद, किम् प्रतिष्ठा, सः अस्मिँश्च लोके परत्र च प्रतिष्ठितः भवति। चक्षुः एव प्रतिष्ठा। यः तु वेद, किम् समृद्धिः, तस्मै कामाः आगच्छन्ति—दैवाश्च मानुषाश्च। श्रोत्रम् एव समृद्धिः। यः तु वेद, किम् आवासः, सः एव स्वेषां आवासः भवति। मनः एव आवासः। ततः प्राणाः आत्मानं श्रेयांसं कर्तुं व्यवस्थिताः—“अहं श्रेष्ठः, अहं श्रेष्ठः” इति। ते प्रजापतिं पितरं उपगम्य पप्रच्छुः—“भगवन्, अस्माकं कः श्रेष्ठः?” सः उवाच—“यस्य निर्गमने शरीरं अधिकं क्लिष्टं दृश्यते, सः एव श्रेष्ठः।” वाक् निर्गता; संवत्सरं बहिर्भूत्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—“कथं मां विना जीवितवन्तः?” यथा मूकाः, न भाषमाणाः, प्राणेन तु श्वसन्तः, चक्षुषा पश्यन्तः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा चिन्तयन्तः, एवं तदासीत्। ततो वाक् पुनः प्रविवेश। चक्षुः निर्गतम्; संवत्सरं बहिर्भूत्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—“कथं मां विना जीवितवन्तः?” यथा अन्धाः, न पश्यन्तः, प्राणेन तु श्वसन्तः, वाचा भाषमाणाः, श्रोत्रेण शृण्वन्तः, मनसा चिन्तयन्तः, एवं तदासीत्। ततो चक्षुः पुनः प्रविवेश। श्रोत्रम् अपि निर्गतम्; संवत्सरं बहिर्भूत्वा पुनः प्रविश्य पप्रच्छ—“कथं मां विना जीवितवन्तः?” यथा बधिराः, न शृण्वन्तः, प्राणेन तु श्वसन्तः, वाचा भाषमाणाः, चक्षुषा पश्यन्तः, मनसा चिन्तयन्तः, एवं तदासीत्। ततो श्रोत्रम् अपि पुनः प्रविवेश।