प्रियं वत्सं, अहं तुभ्यं ब्रह्मणः पादमेकं वक्ष्यामि इति उक्त्वा, स शिष्यः उवाच—भगवन्, मम ब्रूहि। ततः बर्हिणा उवाच—प्राणः एकः पादः, चक्षुः एकः पादः, श्रोत्रम् एकः पादः, मनः एकः पादः। एते वत्स चत्वारः पादाः, ब्रह्मणः पादः, यं “आयतनम्” इति ब्रुवन्ति। यः एवं विद्वान् एतं चतुर्विधं ब्रह्मणः पादं “आयतनम्” इति उपास्ते, स आयतनं भवति अस्मिन्लोके, स आयतनानि लोकान् जयति। यः एवं विद्वान् एतं चतुर्विधं ब्रह्मणः पादं “आयतनम्” इति उपास्ते। सत्यकामः आचार्यगृहं प्राप। आचार्यः तमुपेत्य उवाच—सत्यकाम। स प्रत्युवाच—भगवन्। आचार्यः उवाच—वत्स, त्वं ब्रह्मविदिव दीप्तः। कः त्वां पुरुषेषु उपदिष्टवान्? स प्रत्युवाच—भगवन्, यदहं इच्छामि, तत् स्वयमेव भगवानेव ब्रूयात्। हि अहं श्रुत्वा ऋषिभ्यः, आचार्यादेव विद्या अधीयते, सा च निश्चिता भवति। तस्मै देवता उवाच—न ह्यतः परं अस्ति, न ह्यतः परम् अस्ति। उपकोसलः कमलायनसुतः सत्यकामजाबालस्य शिष्यत्वेन वसन्, द्वादशसंवत्सराणि अग्नीन् सेवते स्म। आचार्यः अन्यान् शिष्यान् गृहं प्रेषयामास, तं तु न प्रेषयामास। तस्य भार्या उवाच—एष शिष्यः तपः आचरितवान्, अग्नीन् च सम्यक् उपतिष्ठते। न त्वं अग्निभ्यः पूर्वं अस्मै ब्रूया, त्वमेव उपदिश। स एतद् श्रुत्वा मार्गं प्रतस्थे। स तदा उपवासनम् चक्रे। आचार्यपत्नी उवाच—वत्स, किमर्थं त्वं न खादसि? स उवाच—अस्मिन्पुरुषे बहूनि कामजालानि प्रविशन्ति, तानि तानि पन्थानः प्रविशन्ति, दुःखैः पूरितानि। अहं तैः पूरितः, न खादामि। तदा अग्नयः ऊचुः—शिष्यः तपः आचरितवान्, अस्मान् सम्यक् उपतिष्ठते। आगच्छाम, अस्मै उपदिशामः। ते तम् ऊचुः—प्राणः ब्रह्म, द्यौः ब्रह्म, आकाशः ब्रह्म। स उवाच—प्राणं ब्रह्म इति वेद्मि, द्यौः आकाशः च न वेद्मि। ते ऊचुः—यद् आकाशः, तद् द्यौः, यद् द्यौः, तद् आकाशः। एवं तं प्राणस्य आकाशस्य च विद्या उपदिश्य। ततः गार्हपत्याग्निः तम् उपदिशत्—पृथिवी, अग्निः, अन्नं, सूर्यः; यः पुरुषः सूर्ये दृश्यते, अहम् अस्मि, स एव अहम्। यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते, स पापकृत्येभ्यः विमुक्तः, लोकं प्राप्नोति, पूर्णं आयुः प्राप्नोति, दीर्घायुः भवति; तस्य कश्चन स्वजनः न विनश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके, परत्र च रमामहे, यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते। ततः दक्षिणाग्निः तम् उपदिशत्—दिशः, नक्षत्राणि, चन्द्रमाः; यः पुरुषः चन्द्रे दृश्यते, अहम् अस्मि, स एव अहम्। यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते, स पापकृत्येभ्यः विमुक्तः, लोकं प्राप्नोति, पूर्णं आयुः प्राप्नोति, दीर्घायुः भवति; तस्य कश्चन स्वजनः न विनश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके, परत्र च रमामहे, यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते। ततः आहवनीयः तम् उपदिशत्—प्राणः, आकाशः, द्यौः, विद्युत्; यः पुरुषः विद्युत्सु दृश्यते, अहम् अस्मि, स एव अहम्। यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते, स पापकृत्येभ्यः विमुक्तः, लोकं प्राप्नोति, पूर्णं आयुः प्राप्नोति, दीर्घायुः भवति; तस्य कश्चन स्वजनः न विनश्यति। वयं तेन सह अस्मिन्लोके, परत्र च रमामहे, यः एवं विद्वान्, एतदुपास्ते। ते उपकोसलम् ऊचुः—वत्स, एषा अस्माकं विद्या, आत्मविद्या; आचार्यः त्वां मार्गं वक्ष्यति। अथ आचार्यः प्रत्यागच्छत्, स तम् उपगम्य उवाच—उपकोसल। स प्रत्युवाच—भगवन्। आचार्यः उवाच—वत्स, त्वं ब्रह्मविदिव दीप्तः। कः त्वां उपदिष्टवान्? स उवाच—कः माम् उपदिशेत्, भगवन्? कः माम् शिक्षयेत्? अग्नयः तु अन्योन्यं संकेतं कुर्वन्तः, ‘एते वा अस्यां जात्यां स्युः, अन्यत्र वा’ इति। आचार्यः तम् उपेत्य पप्रच्छ—किम् ते अग्नयः ऊचुः, वत्स? स उवाच—एतद्। आचार्यः उवाच—ते त्वां लोकान् ऊचुः, वत्स। अहं तु तव तत् वक्ष्यामि। यथा पद्मपत्रे जलं न लिप्यते, एवं पापानि न लिप्यन्ते तस्मिन् विद्वांसि। स उवाच—भगवन्, मां ब्रूहि। तस्मै आचार्यः उवाच— यः एषः पुरुषः चक्षुषि दृश्यते, एष आत्मा; एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म। यदि घृतं वा आपः वा अस्मिन् क्षिप्यन्ते, स एव स्वमार्गे गच्छति। एष सर्वप्रियसंग्रहः, हि सर्वं प्रियं अस्मिन् संगच्छते; यः एवं वेद, तस्य सर्वं प्रियं संगच्छते। स एव सर्वप्रियसंग्रहः, स हि सर्वं प्रियं नयति; यः एवं वेद, स सर्वप्रियं नयति। स एव दीप्तिमान्; स हि सर्वेषु लोकेषु दीप्तिमान्; यः एवं वेद, स सर्वेषु लोकेषु दीप्तिमान्। अत्र यद् इह होम्यते, अग्निना वा अनग्निना वा, सर्वं तेजः एव गच्छन्ति; तस्मात् तेजसः दिवसम्, दिवसः शुक्लपक्षम्, शुक्लपक्षात् मासान्, मासेभ्यः संवत्सरम्, संवत्सरात् सूर्यं, सूर्याच्चन्द्रम्, चन्द्रात् विद्युतम्; तत्र पुरुषः अमानुषः तान् नयति। स तान् ब्रह्म नयति; एष देवयानः पन्थाः, ब्रह्मपथः। एष पन्था अनुव्रज्य, न पुनरावर्तन्ते, न पुनरावर्तन्ते। एष यज्ञः एव विशुद्धः, एष एव सर्वं इदं विशुद्ध्यति। यतः एष सर्वं इदं विशुद्ध्यति, तस्मात् एष एव यज्ञः। तस्य मनः वाक् च युग्यौ। तयोः एकं मनसा सम्पद्यते: ब्राह्मणः; अपरं वाचा: होतृ, अध्वर्यु, उद्गाता। यदा प्रातरनुवाक्ये, समिधां स्थापयित्वा, ब्राह्मणः संकेतं ददाति— यदि केवलं एकं युग्यं सम्पद्यते, अपरं तु न सम्पद्यते। यथा एका चक्रेण रथः विकलः स्यात्, तथैव यज्ञः विकलः; स च यजमानः विकलयज्ञः, हुत्वा, हीयते। यदा तु प्रातरनुवाक्ये, समिधां स्थापयित्वा, ब्राह्मणः संकेतं न ददाति, तदा उभे युग्ये सम्पद्येते, न किञ्चिद् हीयते। यथा द्वाभ्यां चक्राभ्यां रथः स्थिरो भवति, तथैव यज्ञः स्थिरः; यजमानः स्थिरयज्ञः, हुत्वा, श्रेयस्करः भवति। प्रजापतिः लोकान् तपयामास; तेषां तप्यमानानां रसं निरमन्थत—पृथिव्याः अग्निम्, अन्तरिक्षस्य वायुम्, दिवः सूर्यं। एतान् देवतान् तपयामास; तासां तप्यमानानां रसं निरमन्थत—ऋचोऽग्नेः, यजूंषि वायोः, सामानि सूर्यस्य। एतां त्रैविद्यां तपयामास; तस्यां तप्यमानायां रसं निरमन्थत—भूः ऋग्वेदात्, भुवः यजुर्वेदात्, स्वः सामवेदात्। यदि ऋग्वेदे दोषः स्यात्, तर्हि ‘भूः स्वाहा’ इति गार्हपत्ये जुहुयात्; एवं ऋग्वेदस्य सारेण, ऋग्वेदबलस्य, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यदि यजुर्वेदे दोषः स्यात्, ‘भुवः स्वाहा’ इति जुहुयात्; एवं यजुर्वेदस्य सारेण, यजुर्बलस्य, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यदि सामवेदे दोषः स्यात्, ‘स्वः स्वाहा’ इति जुहुयात्; एवं सामस्य सारेण, सामबलस्य, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। यथा लवणेन सुवर्णं, सुवर्णेन रजतम्, रजतेन त्रपु, त्रपुणा सीसम्, सीसेन आयः, आयसा दारु, दारुणा चर्म बहिर्युञ्जते, एवं एतेषां लोकानां, एषां देवतानां, एषां त्रैविद्यायाः बलस्य, यज्ञे नष्टं पुनः स्थापयति। हि एष यज्ञः औषधं यदा एवं वेद ब्राह्मणः। एष यज्ञः आपः अभिमुखः यदा एवं वेद ब्राह्मणः। एष श्लोकः ब्राह्मणस्य—यतः प्रतिनिवर्तते, तत्र गच्छति। ब्राह्मण एव ऋत्विजां मध्ये कुरून् जनांश्च रक्षति; एवं वेद ब्राह्मणः यज्ञं, यजमानं, सर्वान् ऋत्विजः च रक्षति। तस्मात् एवं वेद ब्राह्मणमेव नियुक्तव्यम्, न य एवं न वेद, न य एवं न वेद इति। एवं छान्दोग्योपनिषदि चतुर्थाध्यायस्य एतेषु प्रकरणेषु ब्रह्मविद्याया उपदेशः, तपस्याः महत्त्वम्, यज्ञस्य रहस्यम् च विशदेन प्रकाश्यते।