श्वः अग्निः तुभ्यं पादं वक्ष्यति इति उक्त्वा, स सत्यकामः पुनः प्रभाते गावः प्रावर्तयत्। यदा ते गवां स्थानं प्राप्तवन्तः, तदा स अग्निं स्थापयित्वा, गावः निगृह्य, समिधः उपस्थाप्य, अग्नेः पृष्ठे पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। तस्मिन् काले अग्निः समीपमागत्य तमुवाच—"सत्यकाम।" स प्राह—"भवतः आज्ञापयतु।" अग्निः उवाच—"प्रिय, अहं तुभ्यं पादं वक्ष्यामि। भूमिः पादः, अन्तरिक्षं पादः, द्यौः पादः, समुद्रः पादः। एते चत्वारः पादाः, ब्रह्मणः पादः, अनन्त इति नाम।" यः एवं विद्वान् एषं चतुर्विधं ब्रह्मपादं 'अनन्त' इति उपास्ते, स अनन्तः भवति, अनन्तान् लोकान् जयति। श्वः हंसः तुभ्यं पादं वक्ष्यति इति उक्त्वा, स सत्यकामः पुनः प्रभाते गावः प्रावर्तयत्। यदा गवां स्थानं प्राप्तवन्तः, स यथापूर्वं अग्निं स्थापयित्वा, समिधः उपस्थाप्य, पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। तदा हंसः समीपमागत्य तमुवाच—"सत्यकाम।" स प्राह—"भवतः आज्ञापयतु।" हंसः उवाच—"प्रिय, अहं तुभ्यं पादं वक्ष्यामि। अग्निः पादः, सूर्यः पादः, चन्द्रमाः पादः, विद्युत् पादः। एते चत्वारः पादाः, ब्रह्मणः पादः, ज्योतिष्मान् इति नाम।" यः एवं विद्वान् एषं चतुर्विधं ब्रह्मपादं 'ज्योतिष्मान्' इति उपास्ते, स ज्योतिष्मान् भवति, ज्योतिष्मतः लोकान् जयति। श्वः मद्गुः तुभ्यं पादं वक्ष्यति इति उक्त्वा, स सत्यकामः पुनः प्रभाते गावः प्रावर्तयत्। यदा गवां स्थानं प्राप्तवन्तः, तदा स यथापूर्वं अग्निं स्थापयित्वा, समिधः उपस्थाप्य, पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। तदा मद्गुः समीपमागत्य तमुवाच—"सत्यकाम।" स प्राह—"भवतः आज्ञापयतु।" मद्गुः उवाच—"प्रिय, अहं तुभ्यं पादं वक्ष्यामि। प्राणः पादः, चक्षुः पादः, श्रोत्रं पादः, मनः पादः। एते चत्वारः पादाः, ब्रह्मणः पादः, आयतनम् इति नाम।" यः एवं विद्वान् एषं चतुर्विधं ब्रह्मपादं 'आयतनम्' इति उपास्ते, स आयतनं भवति, आयतनान् लोकान् जयति। एवं स सत्यकामः आचार्यस्य गृहमुपेत्य तिष्ठति स्म। तदा आचार्यः तमुपेत्य उवाच—"सत्यकाम।" स प्राह—"भवतः।" आचार्यः उवाच—"प्रिय, त्वं ब्रह्मविदिव लससि। कः त्वां उपदिष्टवान्?" स प्राह—"भवतः एव अहम् इच्छामि श्रोतुम्।" पुनः प्राह—"श्रुतं हि मया ऋषिभ्यः, गुरुणैव विद्या शुद्धा सम्पद्यते।" तस्मै देवता उवाच—"इतः परं नास्ति, इतः परं नास्ति।" एतस्मिन्नन्तरे उपकोसलः कामलायनः सत्यकामस्य शिष्यः आसीत्। द्वादशवर्षाणि स अग्नीन् पर्युपासत्। आचार्यः अन्यान् शिष्यान् स्वगृहं प्रेषयामास, तम् न प्रेषयामास। तदा भार्या आचार्यस्य उवाच—"एष छात्रः तपः आचरति, अग्नीन् सम्यक् पर्युपासत। मा अग्नयः तस्मै पूर्वं वदन्तु, त्वमेव तं उपदिश।" तथापि स आचार्यः यात्रां कृतवान्। तदा उपकोसलः उपवासनं कृतवान्। आचार्यपत्नी तम् अपृच्छत्—"किमर्थं न खादसि?" स प्राह—"अस्य पुरुषस्य अन्तः नानाकामाः प्रविशन्ति, दुःखैः पूरिताः। तैः अहं पूरितः, न खादामि।" तदा अग्नयः उचुः—"एष छात्रः तपः आचरति, अस्मान् पर्युपासत। आगच्छामः, अस्मै वदामः।" ते उचुः—"प्राणः ब्रह्म, व्योम ब्रह्म, द्यौर् ब्रह्म।" स प्राह—"प्राणं ब्रह्म इति वेद, व्योम द्यौः न वेद।" ते उचुः—"यद् व्योम, तद् द्यौः; यद् द्यौः, तद् व्योम।" एवं तं प्राणव्योम्नोः ज्ञानं ददुः। ततः गार्हपत्योऽग्निः तमुपदिशत्—"पृथिवी अग्निः अन्नं सूर्यः—यः एष सूर्ये पुरुषः दृश्यते, सोऽहम्, अहमस्मि सः।" यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, स पापकृत्यम् त्यजति, लोकं प्राप्नोति, दीर्घमायुः जीवति, अस्य कश्चन न नश्यति। अस्माभिः सह सः लोकेऽस्मिन् च परत्र च रमते। ततः दक्षिणाग्निः तमुपदिशत्—"दिशः नक्षत्राणि चन्द्रमाः—यः एष चन्द्रे पुरुषः दृश्यते, सोऽहम्, अहमस्मि सः।" यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, स पापकृत्यम् त्यजति, लोकं प्राप्नोति, दीर्घमायुः जीवति, अस्य कश्चन न नश्यति। अस्माभिः सह सः लोकेऽस्मिन् च परत्र च रमते। ततः आहवनीयः तमुपदिशत्—"प्राणो व्योम द्यौर् विद्युत्—यः एष विद्युत्सु पुरुषः दृश्यते, सोऽहम्, अहमस्मि सः।" यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, स पापकृत्यम् त्यजति, लोकं प्राप्नोति, दीर्घमायुः जीवति, अस्य कश्चन न नश्यति। अस्माभिः सह सः लोकेऽस्मिन् च परत्र च रमते। ते अग्नयः उपकोसलम् ऊचुः—"एषा अस्माकं विद्या, आत्मविद्या। पन्थानं तु आचार्यः वक्ष्यति।" तदा आचार्यः प्रत्यागत्य तमुवाच—"उपकोसल।" स प्राह—"भवतः।" आचार्यः उवाच—"तव मुखं ब्रह्मविदिव लसति। कस्त्वां उपदिष्टवान्?" स प्राह—"कः मामुपदिश्येत्? कः माम् शिक्षयेत्?" अग्नयः मनसि ऊचुः—"एते अस्माकं प्रकारस्य वा अन्यस्य वा।" आचार्यः तमपृच्छत्—"किं ते ऊचुः?" स प्राह—"एवम्।" आचार्यः उवाच—"ते लोकानां विषये उक्तवन्तः। अहं तुभ्यं वक्ष्यामि। यथा पद्मपत्रे जलं न लिप्यते, तथा पापं न लिप्यते यः एवं वेद।" स प्राह—"भवतः उपदिशतु।" तस्मै आचार्यः उक्तवान्— "यः एष चक्षुषि पुरुषः दृश्यते, एष आत्मा। एष अमृतः अभयः, एष ब्रह्म। अस्मिन्हि घृतं वा आपः वा क्षिप्यते, सः स्वमार्गे एव गच्छति।" "एष सर्वस्य प्रियस्य आयतनम्, यत् प्रियं तत् अस्मिन्येव समवायति, यः एवं वेद।" "स एव सर्वस्य प्रियस्य आयनः, स सर्वं प्रियं नयति, यः एवं वेद।" "स एव दीप्तिमान्, स सर्वेषु लोकेषु प्रकाशते, यः एवं वेद।" "यदिह हविः आहुति: क्रियते, स अग्निमेव गच्छति; अग्नेः दिवसं, दिवसः शुक्लपक्षम्, शुक्लपक्षाद् मासम्, मासात् संवत्सरम्, संवत्सरात् सूर्यं, सूर्याच्चन्द्रमसम्, चन्द्रमसः विद्युत्; तत्र मानसः पुरुषः तान् नयति।" "स ब्रह्म नयति; एष देवयानः, ब्रह्मपथः। एतत् पन्थानं गत्वा, ते पुनः न प्रतिनिवर्तन्ते।" एष यज्ञः शुद्धः, एष सर्वं शुद्धयति। मनः वाक् च तस्य रश्मी। तयोः एकः मनसा संयुज्यते, ब्राह्मणः; अपरः वाचा—होता, अध्वर्युः, उद्गाता। यदि प्रातःस्वरणे, समिधां स्थापयन्, ब्राह्मणः संकेतं ददाति, एकः रश्मिः युज्यते, अपरः न। यथा एकचक्रेण रथः विकलः भवति, तथा यज्ञः विकलः; यजमानः अपि विकलः भवति। यदि तु न संकेतं ददाति, उभौ रश्मी संयुज्येते; न कश्चन विकलः। यथा द्विचक्रेण रथः स्थिरः भवति, तथा यज्ञः स्थिरः; यजमानः अपि श्रेयस्करः भवति। एवं एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपादितं ब्रह्मविद्यां, उपासनां, यज्ञस्य रहस्यं च, उपनिषद् वदति।