शौनकः कापेयः चिन्तयन् एवं विवेचयामास—“अयं आत्मा देवतानां भूतानां च कर्ता, हिरण्मयदंष्ट्रः, दीप्तमानः, निर्द्वन्द्वः, यस्य महिमा अनन्तः, अप्रमेयः इति श्रूयते। यः तु अन्नं भुङ्क्ते दत्त्वा न, तं वयं ब्रह्मचारिणः उपास्महे। तस्मै दत्तं भवतु।” ततोऽन्योन्यं दत्तवन्तः। एते पञ्च, अपरान् पञ्च, सर्वे दश दत्ताः। तस्मात् सर्वासु दिशासु दश भागाः अन्नस्य विधीयन्ते। अयं विराट्, अन्नस्य अधिपः। अनेन सर्वं दृश्यते; सर्वं तेन दृश्यते। य एवं वेद, स अन्नादः भवति। अथ सत्यकामः जबालः मातरं पप्रच्छ—“अम्ब, ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। कः अहम्? कुतः स्यात् मे गोत्रम्?” सा तं प्राह—“नाहं वेद्मि, वत्स, किं ते गोत्रम्। अहं बहून् चरन्ती युवत्यां काले उपसेविषम्, ततो त्वां लब्धवती। न वेद्मि ते गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव सत्यकामः। तस्मात् एवं वदेत्—सत्यकामो जबालः अस्मि।” स गत्वा गौतमं हारिद्रुमतं प्रपेदे—“भगवन्, ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। उपनय माम्, भगवन्।” गौतमः पप्रच्छ—“किं ते गोत्रम्, वत्स?” स प्राह—“न वेद्मि, भगवन्, किं मे गोत्रम्। मातरं पृच्छामि, सा प्राह—‘बहून् चरन्ती उपसेविषम्, ततो त्वां लब्धवती। न वेद्मि ते गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव सत्यकामः।’ तस्मात्, भगवन्, सत्यकामो जबालः अस्मि।” गौतमः तम् उवाच—“अब्राह्मणः न एतद् ब्रूयात्। समिधं आनय, वत्स, उपनयामि त्वाम्। सत्यं न व्याहृतम्।” स आगत्य, गौतमः चतुर्शतान् कृशदुहितरः गाः अस्मै दत्तवान्—“वत्स, एतान् पालय। सहस्रं विना मा प्रतियाहि।” स ताः पालयन् वर्षाणि स्थितवान्। सहस्रं संनिवृत्तम्। तदा तं वृषभः उपगम्य उवाच—“सत्यकाम।” स प्राह—“भगवन्।” वृषभः—“वत्स, सहस्रं प्राप्तम्। आचार्यगृहं नय।” वृषभः पुनरुवाच—“ब्राह्मणस्य एकपादं तुभ्यं वक्ष्यामि।” स प्राह—“भगवन्, ब्रूहि।” वृषभः—“पूर्वा दिशः पादः, पश्चिमा पादः, दक्षिणा पादः, उत्तराः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, ज्योतिष्मान् इति ख्यातः।” य एवं वेद, स ज्योतिष्मान् भवति, ज्योतिष्मतीः लोकान् जयति। वृषभः पुनरुवाच—“अग्निः अपि एकपादं वक्ष्यति।” स प्रातः पुनः गाः प्रावर्तयत्। यदा गमनं कृतवान्, अग्निं स्थापयित्वा, गाः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, पूर्वतोऽग्निं उपविवेश। अग्निः आगत्य—“सत्यकाम।” स प्राह—“भगवन्।” अग्निः—“वत्स, एकपादं वक्ष्यामि।” स प्राह—“भगवन्, ब्रूहि।” अग्निः—“पृथिवी पादः, अन्तरिक्षं पादः, द्यौः पादः, समुद्रः पादः। एते चत्वारः ब्रह्मणः पादाः, अनन्तः इति ख्यातः।” य एवं वेद, स अनन्तः भवति, अनन्तान् लोकान् जयति। अग्निः पुनरुवाच—“हंसः अपि एकपादं वक्ष्यति।” स प्रातः गाः प्रावर्तयत्। यदा गमनं कृतवान्, अग्निं स्थापयित्वा, गाः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, पूर्वतोऽग्निं उपविवेश। हंसः आगत्य—“सत्यकाम।” स प्राह—“भगवन्।” हंसः—“वत्स, एकपादं वक्ष्यामि।” स प्राह—“भगवन्, ब्रूहि।” हंसः—“अग्निः पादः, आदित्यः पादः, चन्द्रमाः पादः, विद्युत् पादः। एते चत्वारः ब्रह्मणः पादाः, आदित्यः इति ख्यातः।” य एवं वेद, स आदित्यः भवति, आदित्याञ् लोकान् जयति। हंसः पुनरुवाच—“मद्गुः अपि एकपादं वक्ष्यति।” स प्रातः गाः प्रावर्तयत्। यदा गमनं कृतवान्, अग्निं स्थापयित्वा, गाः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, पूर्वतोऽग्निं उपविवेश। मद्गुः आगत्य—“सत्यकाम।” स प्राह—“भगवन्।” मद्गुः—“वत्स, एकपादं वक्ष्यामि।” स प्राह—“भगवन्, ब्रूहि।” मद्गुः—“प्राणः पादः, चक्षुः पादः, श्रोत्रं पादः, मनः पादः। एते चत्वारः ब्रह्मणः पादाः, आयतनम् इति ख्यातः।” य एवं वेद, स आयतनं भवति, आयतनान् लोकान् जयति। एवं स आचार्यगृहं प्राप्तवान्। आचार्यः तम् उपगम्य उवाच—“सत्यकाम।” स प्राह—“भगवन्।” आचार्यः—“वत्स, ब्रह्मविद् इव दीप्तोऽसि। कः त्वां उपदिष्टवान्?” स प्राह—“भगवन्, यद् इच्छामि, तद् स्वयमेव ब्रूयात्।” स हि श्रुत्वा, यः आचार्याद् विद्या उपनय्यते, सा एव सुदृढा भवति इति। देवता उवाच—“एतस्मात् परं नास्ति, एतस्मात् परं नास्ति।” अथ उपकोसलः कमलायनः सत्यकामस्य जबालस्य ब्रह्मचार्यं वासं कृतवान्। द्वादश वर्षाणि स अग्नीन् पर्युपासत्। आचार्यः अन्यान् शिष्यान् गृहं प्रेषितवान्, उपकोसलं न प्रेषितवान्। तदा आचार्यपत्नी उवाच—“शिष्यः तपः कृतवान्, अग्नीन् सम्यक् उपतिष्ठते। मा पूर्वं अग्नयः तस्मै ब्रूयुः; त्वं एव ब्रूहि।” एतद् श्रुत्वा आचार्यः यात्रां कृतवान्। उपकोसलः उपवासं चकार। आचार्यपत्नी पप्रच्छ—“वत्स, किमर्थं नाश्नासि?” स प्राह—“अत्र अस्मिन्पुरुषे अनेकाः कामाः, पृथग्वर्त्मनः, दुःखैः पूर्णाः। तैः अहं पूर्णः, न खादामि।” तदा अग्नयः ऊचुः—“शिष्यः तपः कृतवान्, सम्यक् उपतिष्ठते। आगच्छाम, उपदिशामः।” त एवम् ऊचुः— “प्राणः ब्रह्म, व्योम ब्रह्म, द्यौर् ब्रह्म।” स प्राह—“प्राणं ब्रह्म वेद्मि, व्योमं च द्याम् न वेद्मि।” ते ऊचुः—“यद् व्योम, तद् द्यौः; यद् द्यौः, तद् व्योम।” एवं तं प्राणव्योम्नोः उपदिदेशुः। ततः गार्हपत्यः अग्निः तम् उपदिश्य उवाच—“पृथिवी, अग्निः, अन्नं, सूर्यः—यः एष पुरुषः सूर्ये दृश्यते, सः अहम्, स एव अहम्।” य एवं वेद, स पापकृत् न भवति, लोकं प्राप्नोति, आयुष्मान् भवति, दीर्घायुः जीवति, न कश्चन तस्य प्रियः नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन् लोके, परत्र च रमामहे। ततः दक्षिणाग्निः तम् उपदिश्य उवाच—“दिशः, नक्षत्राणि, चन्द्रमाः—यः एष पुरुषः चन्द्रे दृश्यते, सः अहम्, स एव अहम्।” य एवं वेद, स पापकृत् न भवति, लोकं प्राप्नोति, आयुष्मान् भवति, दीर्घायुः जीवति, न कश्चन तस्य प्रियः नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन् लोके, परत्र च रमामहे। ततः आहवनीयः अग्निः तम् उपदिश्य उवाच—“प्राणः, आकाशः, द्यौः, विद्युत्—यः एष पुरुषः विद्युत्सु दृश्यते, सः अहम्, स एव अहम्।” य एवं वेद, स पापकृत् न भवति, लोकं प्राप्नोति, आयुष्मान् भवति, दीर्घायुः जीवति, न कश्चन तस्य प्रियः नश्यति। वयं तेन सह अस्मिन् लोके, परत्र च रमामहे। ते उपकोसलाय ऊचुः—“वत्स, एषा अस्माकं विद्या, आत्मविद्या। त्वां मार्गं आचार्यः ब्रूयात्।” तदा आचार्यः प्रत्यागत्य तम् उवाच—“उपकोल!” स प्राह—“भगवन्।” आचार्यः—“तेजसा ब्रह्मविद् इव दृश्यसे। कः त्वां उपदिष्टवान्?” स प्राह—“कः मां उपदिश्येत्? कः मां ब्रूयात्?” अग्नयः मनसि ऊचुः—“एते अस्य इदृशाः वा, अन्यथाऽपि स्युः।” स आचार्यं उपगम्य प्रोवाच—“एतद् ऊचुः।” आचार्यः—“लोकेषु तव विद्या उक्ता। अहं तव तद् ब्रवीमि। यथा पद्मपत्रे आपः न लिप्यन्ते, एवं पापकृत् न लिप्यते यः एवं वेद।” स प्राह—“भगवन्, ब्रूहि।” आचार्यः तम् उपदिश्य उवाच— “यः एषः चक्षुषि दृश्यते पुरुषः, एष आत्मा। एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म। यदा तस्मिन् घृतं वा आपः वा क्षिप्यते, स्वेनैव पन्था गच्छति।