स्वर्गो हि ‘उद्’ इति, अन्तरिक्षं ‘गीः’ इति, पृथिवी ‘थ’ इति च; सूर्यः ‘उद्’ इति, वायुः ‘गीः’ इति, अग्निः ‘थ’ इति; सामवेदः ‘उद्’ इति, यजुर्वेदः ‘गीः’ इति, ऋग्वेदः ‘थ’ इति च। वागेव तस्य दुहिता गौः। यः एतेषां उद्गीथस्याक्षराणां एवं दुहनं वेद, स भोजनवान् भवति, अन्नादो भवति; एवं ह्यस्य वाग्दुहनं स्यात्। अथ, अनुग्रहम्, श्रीम्, उपनतिं च उपासीत। येन साम्ना स्तोतुमिच्छेत्, तस्मैव साम्ने प्रपद्येत। येन ऋचा स्तोतुमिच्छेत्, तस्यैव ऋचे प्रपद्येत; येन ऋषिणा, तस्यैव ऋषये; येन देवता स्तोतुमिच्छेत्, तस्यैव देवतायै प्रपद्येत। येन छन्दसा स्तोतुमिच्छेत्, तस्मैव छन्दसे प्रपद्येत; येन स्तोमेन स्तोतुमिच्छेत्, तस्मैव स्तोमाय प्रपद्येत। येन दिशि स्तोतुमिच्छेत्, तस्यैव दिशि प्रपद्येत। अन्ते आत्मानं संप्राप्य, कामं समर्प्य, जाग्रन् स्तोतव्यः। यदा तस्य कामः सम्पद्यते, तदा सः तस्मै कामाय स्तोतवानिति; तस्मै कामाय स्तोतवानिति। एवं ह्येतदक्षरं ‘ओम्’ उद्गीथ इत्युपासीत; हि गायन्ति, ‘ओम्’ एव गायन्ति। तस्यैष व्याख्यानम्। देवा मृत्योरभीता, त्रैविद्ये प्रविश्य, छन्दोभिरावृत्यात्मानं यथा वस्त्रैः, तिष्ठन्ति। यदेतद् छन्दसां रसम्, तदेव छन्दसां रसम्। तत्र मृत्युः जलस्थं मत्स्यमिव पश्यन्, ऋचि, सामनि, यजुषि च, तान् अनुपश्यन्। तत् ज्ञात्वा, ते ऋचः, साम्नः, यजुषः, अतिक्रम्य, शब्दं विविशुः। यत्र यत्र ऋचं गच्छति, तत्र तत्र ‘ओम्’ इत्यनेन तदतिक्रामति; एवं साम्नि, एवं यजुषि। एष शब्दः, एतदक्षरं, अमृतं, अभयं च। तस्मिन्प्रविष्टाः देवा अमृताः अभयाश्च अभवन्। एवं विद्वान् यः एतदक्षरं गायति, सः अस्मिन्नेव अमृते अभये शब्दे प्रविश्य, देववत् अमृतत्वं प्राप्नोति। अथ उद्गीथः प्रणवः; प्रणव उद्गीथः। स एव सूर्य उद्गीथः; एष एव प्रणवः, यतो हि ‘ओम्’ इति शब्दयति। कौषीतकि: पुत्रं प्रति अवदत्—“एतमेव समुपेत्य, त्वमेव मेऽसि; त्वं रश्मीन् निवर्तय, बहवो ह्यस्य भविष्यन्ति”—इति देवतानां प्रति व्याख्यानम्। अथ आत्मनि—एष प्राणः प्रमुखः उद्गीथ इत्युपासनीयः; हि ‘ओम्’ इति शब्दयति। कौषीतकि: पुत्रं प्रति अवदत्—“एतमेव समुपेत्य, त्वमेव मेऽसि; प्राणान् बहून् गाय, बहवो मे भविष्यन्ति”—इति। पुनः, उद्गीथः प्रणवः, प्रणव उद्गीथः। यदि होतुः पाठः विपरीतः स्यात्, स पुनः पुनरुद्गीथं संगृह्णाति, एवं संगृह्णाति। एतत् साम्नः ऋचि प्रविष्टं, तस्मात् साम ऋचि गायते। अयमग्निः, तत्साम। एतत् साम्नः ऋचि प्रविष्टं, तस्मात् साम ऋचि गायते। एतमन्तरिक्षं, तत्साम। एतत् साम्नः ऋचि प्रविष्टं, तस्मात् साम ऋचि गायते। एतद्यं द्यौः, स सूर्यः तत्साम। एतत् साम्नः ऋचि प्रविष्टं, तस्मात् साम ऋचि गायते। एतानि नक्षत्राणि, सोमः तत्साम। यत् सूर्यस्य शुक्लं तेजः, तत्साम। यद् नीलं वा कृष्णं वा, तत्साम। एतत् साम्नः ऋचि प्रविष्टं, तस्मात् साम ऋचि गायते। यत् सूर्यस्य शुक्लं तेजः, तत्साम; यद् नीलं वा कृष्णं वा, तत्साम। स यः सूर्ये अन्तः कश्चन हिरण्मयः पुरुषः दृश्यते—हिरण्यश्मश्रुः, हिरण्यकेशः, नखाग्रात् केशान्तं हिरण्मयः। तस्य नेत्रे सूर्येण विवृत्ते पद्मे इव; तस्य नाम ‘उदिति’ इति। स सर्वपापात् उन्नीयते; एवं ह्येतद्विद्वान् सर्वपापात् उन्नीयते। तस्य गण्डयोः ऋक्सामनी, तस्मात् उद्गीथः, तस्मात् गायकः तस्यैव गायति। स एव परेषां लोकानां कर्ता, देवतानां च कामानां कर्ता—इति देवतानां प्रति व्याख्यानम्। अथ आत्मनि—वाक् ऋक्, प्राणः साम। एतत् साम ऋक् प्रविष्टम्; तस्मात् साम ऋचि प्रविष्टं गायते। वागेव सा, प्राणः तद्रसः, तद्यद् साम। चक्षुः ऋग्वेदस्य रसः, तत्साम। एतत् साम ऋचि प्रविष्टम्; तस्मात् साम ऋचि प्रविष्टं गायते। चक्षुरेव सा, तद्रसः साम। साम ऋचि प्रविष्टम्; तस्मात् साम ऋचि प्रविष्टं गायते। श्रोत्रमेव सा, तद्रसः मनः, तद्यद् साम। यत् चक्षुषः शुक्लं तेजः, तत् ऋक्; यद् नीलं वा कृष्णं वा, तत्साम। एतत् साम ऋचि प्रविष्टम्; तस्मात् साम ऋचि प्रविष्टं गायते। यत् चक्षुषः शुक्लं तेजः, तत् ऋक्; यद् नीलं वा कृष्णं वा, तत्साम् एव तद्रसः। यः पुरुषः चक्षुषि दृश्यते, स ऋक्, तत्साम, तदुक्थं, तद्यजुः, तत् ब्रह्म। यद्यद्रूपं तस्य, तदेव रूपं; यावद् छायायाः आकारः, तावदस्य छायाः; यद्यद् नाम, तदेवास्य नाम। स एवैतान् लोकानधस्तात् पालयति, मनुष्याणां च कामान्। ये वीणां गायन्ति, तं एव गायन्ति; तस्मात् ऐषां वित्तगायिनः। य एवम् एतद्विद्वान् साम गायति, स उभयं गायति; तेन परान् लोकान्, देवतानां च कामान् प्राप्नोति। अनेनैव अधस्तान् लोकान्, मनुष्याणां च कामान् प्राप्नोति; तस्मात् एवं वेदितारं साम्नो गायनाय आह्वयेत्। “कस्मै ते कामाय साम गायानि?” इति; स हि तस्य कामं पूरयति, यस्यैवं वेदितारः साम गायति। त्रयः उद्गीथविदः समुत्तिष्ठन्—शिलकः शालावत्यम्, कैकितायनः दाल्भ्यः, प्रवाहणः जैवलिः च। ते ऊचुः—“वयं उद्गीथविदः; आगच्छाम, उद्गीथं संवदावहै।” “एवं,” इति उपविश्य, प्रवाहणः जैवलिः उवाच—“युवां वरिष्ठौ पूर्वं भाषेथाम्, अहं ब्राह्मणयोः वाक्यं श्रोष्यामि।” ततः शिलकः शालावत्यम् कैकितायनं दाल्भ्यं प्राह—“आगच्छ, त्वां पृच्छामि।” स उवाच—“पृच्छ।” “किम् साम्नः प्रयोजनम्?” इति। स उवाच—“स्वरः।” “स्वरस्य प्रयोजनम्?”—“प्राणः।” “प्राणस्य प्रयोजनम्?”—“अन्नम्।” “अन्नस्य प्रयोजनम्?”—“आपः।” “आपां प्रयोजनम्?”—“स लोकः।” “तस्य लोकस्य प्रयोजनम्?”—“न स्वर्गलोकं नयेत्,” इति। “स्वर्गलोकं साम्ना स्थापयामः, स हि स्वर्गस्य स्तुतिः।” ततः शिलकः शालावत्यम् कैकितायनं दाल्भ्यं प्राह—“तव साम निरालम्बनम्; इदानीं यद्येतद् वदेत्, तव शिरः पतिष्यति।” स उवाच—“मम शिरः पततु।” “अहो, अहं एतद्विदामि,” इति। “विद्धि,” इति। “किम् तस्य लोकस्य प्रयोजनम्?”—“अयं लोकः।” “अस्य लोकस्य प्रयोजनम्?”—“न प्रातिष्ठलोकं नयेत्,” इति। “प्रातिष्ठलोकं साम्ना स्थापयामः, स हि प्रातिष्ठस्य स्तुतिः।” एवं छान्दोग्योपनिषदः प्रथमाध्यायस्य एते मन्त्राः एकस्मिन् प्रवाहे, ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं, उद्गीथस्य माहात्म्यं, साम्नः तत्त्वम्, तथा आत्मविद्यां च प्रकाशितवन्तः।