इदं चान्दोग्योपनिषदि दिव्यं आख्यानं प्रवर्तते। एकदा जनाश्रुतिः पौत्रपौत्रः राय्क्वं महात्मानं उपगम्य, षटशतानि गोः, हारं, खरतस्कन्धं रथं च सन्निधाय, "भगवन्, यां देवतां त्वं उपास्यसि, तां मां उपदिश," इति विनयेन प्रार्थयामास। राय्क्वः तु प्रत्युवाच— "एतानि गाः, रथं, हारं च, शूद्र, गृहाण। ते तव गाः सह तव एव सन्तु।" ततः जनाश्रुतिः पुनः सहस्रं गोः, हारं, रथं, कन्यां च संगृह्य, राय्क्वं पुनः उपगम्य, "भगवन्, एतानि गोः, हारः, रथः, पत्नी, ग्रामः च यत्र त्वं निवससि, सर्वं तव। मां उपदिश," इत्युवाच। राय्क्वः तस्य मुखं स्पृष्ट्वा, "एतानि गृहाण, शूद्र। एतेन मुखेन तव भरणं भविष्यति," इत्युक्त्वा, यत्र राय्क्वः वासं कृतवान्, तत्र तस्य 'राय्क्वस्य पत्राणि' इति प्रसिद्धानि। ततो राय्क्वः तं उपदिशत्— "वायुः हि सर्वस्य ग्राही। यदा अग्निः नश्यति, वायौ लीयते; यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, वायौ लीयते; यदा चन्द्रः अस्तं गच्छति, वायौ लीयते। यदा आपः शुष्यन्ति, वायौ लीयन्ते। वायुः एव एतानि सर्वाणि ग्रहीति; एष देवतानां विषयः।" "स्वस्य विषयः— प्राणः हि ग्राही। यदा जनः सुप्तः भवति, वाक् प्राणे लीयते, चक्षुः प्राणे लीयते, श्रोत्रं प्राणे लीयते, मनः प्राणे लीयते। प्राणः एव एतानि सर्वाणि ग्रहीति।" "यथार्थं द्वे ग्राही— देवेषु वायुः, प्राणिनां प्राणः।" ततः शौनकः कापेयः अभिप्रातारिः काक्षसेनिः च उपसत्कृतौ सन्तौ, एकः शिष्यः तेषां समीपं अन्नार्थं आगच्छत्, किन्तु तौ किञ्चित् न ददतु। शिष्यः उवाच— "महात्मसु चत्वारः सन्ति, देवाः। को जागरूकः, लोकस्य रक्षकः? कापेय, मर्त्याः तं न पश्यन्ति। अभिप्रातारि, स बहुधा स्थितः। यस्मै अन्नं दीयते।" शौनकः कापेयः चिन्तयन्, प्रत्यवदत्— "आत्मा देवतानां प्राणिनां च कर्ता, सुवर्णदंष्ट्रः, दीप्तमान्, अनसूयकः। तस्य महिमानं अनन्तं, अप्रमेयम्। यः अन्नं दत्वा स्वयं खादति, वयं शिष्याः तं पूजयामः। तस्मै अन्नं दीयताम्।" ततो तस्मै अन्नं दत्तम्। पञ्च, पुनः पञ्च, दश अन्नभागाः दत्ताः। तस्मात् सर्वतः दश अन्नभागाः क्रियन्ते। एष विराड्, अन्नस्य स्वामी। तेन सर्वं दृश्यते; सः सर्वं पश्यति। यः एवं वेद, सः अन्नस्य भोक्ता भवति। अन्यत्र सत्यकामः जबालायाः पुत्रः मातरं पप्रच्छ— "मातरः, अहं वेदाध्ययनार्थं ब्रह्मचर्यं चरितुम् इच्छामि। कः मम गोत्रः?" सा उवाच— "न जानामि, वत्स, कः तव गोत्रः। अहं युवावस्था बहुधा सेविता, तदा त्वं प्राप्तः। न जानामि तव गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः। अतः त्वं सत्यकामः जबालायाः पुत्रः इति वद।" सत्यकामः गौतमं हरिद्रुमतानां पुत्रं उपसंगम्य, "भगवन्, वेदाध्ययनार्थं ब्रह्मचर्यं चरितुम् इच्छामि। त्वां उपसंगच्छेयम्?" इत्युवाच। गौतमः पप्रच्छ— "वत्स, कः तव गोत्रः?" सत्यकामः उवाच— "न जानामि, भगवन्, कः मम गोत्रः। मातरं पप्रच्छं, सा उवाच— 'युवावस्था बहुधा सेविता, तदा त्वं प्राप्तः। न जानामि तव गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः।' अतः अहं सत्यकामः जबालायाः पुत्रः।" गौतमः उवाच— "अब्राह्मणः न एतद् वक्तुम् अर्हति। दारुं आनय, वत्स, त्वां उपनयिष्यामि। त्वं सत्यम् अवदः।" ततो गौतमः तं अनयत्, चत्वारिंशत् कृशाः दुर्बलाः गाः अस्वीकार्य, "वत्स, एतानि अनुगच्छ। सहस्रं न प्राप्तम्, न प्रत्यागच्छ," इत्युक्त्वा, सत्यकामः दीर्घकालं तत्र स्थित्वा, सहस्रं गोः संकलीनम्। तदा एकः वृषभः सत्यकामं उपगम्य, "सत्यकाम," इत्युवाच। "आम, भगवन्," इत्युवाच। "वत्स, सहस्रं प्राप्तम्। अध्यास्य शिक्षकस्य गृहं नय।" वृषभः उवाच— "ब्राह्मणस्य एकं पादं वक्ष्यामि।" "भगवन्, वदतु," इत्युवाच। वृषभः उवाच— "पूर्वदिशः एकः पादः, पश्चिमदिशः एकः पादः, दक्षिणदिशः एकः पादः, उत्तरदिशः एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, 'दीप्तिमान्' इति कथ्यन्ते।" "यः एवं विदित्वा ब्रह्मणः चतुर्विधं पादं 'दीप्तिमान्' इति उपास्ते, सः दीप्तिमान् भवति, दीप्तिमान् लोकान् जयति।" "अग्निः तव एकं पादं वक्ष्यति।" तस्मिन् दिवसे, सत्यकामः गाः नीत्वा, अग्निं स्थापयित्वा, गाः संयम्य, दारुं स्थापयित्वा, पूर्वदिशं मुखं कृत्वा अग्निपृष्ठे उपविशत्। अग्निः तं उपगम्य, "सत्यकाम," इत्युवाच। "आम, भगवन्," इत्युवाच। "वत्स, एकं पादं वक्ष्यामि।" "भगवन्, वदतु," इत्युवाच। अग्निः उवाच— "भूमिः एकः पादः, अन्तरिक्षं एकः पादः, द्यौः एकः पादः, समुद्रः एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, 'अनन्तः' इति कथ्यन्ते।" "यः एवं विदित्वा ब्रह्मणः चतुर्विधं पादं 'अनन्तः' इति उपास्ते, सः अनन्तः भवति, अनन्तान् लोकान् जयति।" "हंसः तव एकं पादं वक्ष्यति।" तस्मिन् दिवसे, सत्यकामः गाः नीत्वा, अग्निं स्थापयित्वा, पूर्वदिशं मुखं कृत्वा अग्निपृष्ठे उपविशत्। हंसः तं उपगम्य, "सत्यकाम," इत्युवाच। "आम, भगवन्," इत्युवाच। "वत्स, एकं पादं वक्ष्यामि।" "भगवन्, वदतु," इत्युवाच। हंसः उवाच— "अग्निः एकः पादः, सूर्यः एकः पादः, चन्द्रः एकः पादः, विद्युत् एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, 'दीप्तिः' इति कथ्यन्ते।" "यः एवं विदित्वा ब्रह्मणः चतुर्विधं पादं 'दीप्तिः' इति उपास्ते, सः दीप्तिमान् भवति, दीप्तिमान् लोकान् जयति।" "दिव्यः पक्षी तव एकं पादं वक्ष्यति।" तस्मिन् दिवसे, सत्यकामः गाः नीत्वा, अग्निं स्थापयित्वा, पूर्वदिशं मुखं कृत्वा अग्निपृष्ठे उपविशत्। दिव्यः पक्षी तं उपगम्य, "सत्यकाम," इत्युवाच। "आम, भगवन्," इत्युवाच। "वत्स, एकं पादं वक्ष्यामि।" "भगवन्, वदतु," इत्युवाच। पक्षी उवाच— "प्राणः एकः पादः, चक्षुः एकः पादः, श्रोत्रं एकः पादः, मनः एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, 'निलयः' इति कथ्यन्ते।" "यः एवं विदित्वा ब्रह्मणः चतुर्विधं पादं 'निलयः' इति उपास्ते, सः निलयः भवति, निलयान् लोकान् जयति।" सत्यकामः शिक्षकस्य गृहं प्राप्तः। शिक्षकः तं उपगम्य, "सत्यकाम," इत्युवाच। "आम, भगवन्," इत्युवाच। "वत्स, त्वं ब्रह्मविद् दीप्तिमान्। कः तव शिक्षको मनुष्येषु?" सत्यकामः उवाच— "भगवन्, यद् अहं ज्ञातुम् इच्छामि, तद् स्वयं वदतु।" "ऋषिभिः श्रुतम्— आचार्याद् एव विद्या लभ्यते, ततो विद्या सुदृढा भवति," इत्युक्त्वा, देवता उवाच— "एतत् एव परं, एतत् एव परम्।" अन्यत्र उपकोसलः कमलायनस्य पुत्रः सत्यकामस्य जबालायाः शिष्यत्वेन द्वादशवर्षं अग्नीन् सेवितवान्। आचार्यः अन्यान् शिष्याः गृहं प्रेषितवान्, उपकोसलं न प्रेषितवान्। तस्य भार्या आचार्यं उवाच— "शिष्यः तपः कृतवान्, अग्नीन् सेवितवान्। त्वं उपदिश; अग्नयः पूर्वं न वदन्तु।" किन्तु आचार्यः यात्रां कृतवान्। तदा उपकोसलः उपवासं कर्तुं निश्चितवान्। आचार्यस्य भार्या तं पप्रच्छ— "शिष्य, किमर्थं न खादसि?" सः उवाच— "अस्य पुरुषस्य अन्तः बहुधा इच्छाः, विविधमार्गेण प्रविशन्ति, दुःखैः पूर्णाः। तैः अहं पूर्णः, अतः न खादामि।" ततः अग्नयः उवाचुः— "शिष्यः तपः कृतवान्, अस्मान् सेवितवान्। आगच्छ, तं उपदिशामः।" ततो अग्नयः उपकोसलं उवाचुः— "प्राणः ब्रह्म, आकाशः ब्रह्म, द्यौः ब्रह्म।" उपकोसलः उवाच— "प्राणः ब्रह्म इति जानामि, आकाशः द्यौः च न जानामि।" अग्नयः उचुः— "यः आकाशः, सः द्यौः; यः द्यौः, सः आकाशः।" एवं प्राणं च आकाशं च तं उपदिशन्। एवं चान्दोग्योपनिषदि ब्रह्मविद्या, सत्यकामस्य सत्यता, राय्क्वस्य उपदेशः, उपकोसलस्य तपः, सर्वे अपि श्रद्धया, ज्ञानार्थं, आचार्यस्य कृपया, उपनिषद्-विज्ञानस्य प्रकाशं प्राप्नुवन्ति।