यो हि एवं विद्वान् सूर्यं ब्रह्मैति उपास्ते, तस्य यद्यपि श्रेयांसि शब्दाः समीयुः, ते तं समीपं गत्वा साभिवादनं कुर्वन्ति। एवं श्रुत्वा, जातश्रुतिः पौत्रायणः श्रद्धादानः सन्, महतीं यशःप्राप्तिं प्राप्तवान्, सर्वत्र अन्नदानस्य व्यवस्था चकार, 'मम सर्वत्रान्नं स्यात्' इति चिन्तयन्। तस्मिन्नेकदा, रात्रौ हंसाः कश्चन विहायसा जग्मुः। तत्रैकः हंसः अन्यं हंसं सम्बोधयामास—'भो भो भल्लाक्ष! भल्लाक्ष! जातश्रुतेः पौत्रायणस्य तेजः दिवा समं प्रकाशते। नातिक्राम, नापहास्य।' ततः अन्यः हंसः प्रत्युवाच—'कः सः यस्य तेजः त्वं रैक्वस्य रथकारस्य समं वदसि?' को वै रैक्वः रथकारः? यथा विजिते रथे अधस्तान्यङ्गानि अनुयान्ति, एवं सर्वमिदं तं अनुयाति। यद् यद् साधवः कुर्वन्ति, यः एवं वेद, यद् वेद, तद् उक्तम्। एवं जातश्रुतिः पौत्रायणः तदाकर्ण्य, मनसि क्षुभितः स्वं परिचारकं प्राह—'कः स रैक्वः रथकारः, यस्य तेजः त्वं उपमासि?' को वै रैक्वः रथकारः? यथा विजिते रथे अधस्तान्यङ्गानि अनुयान्ति, एवं सर्वमिदं तं अनुयाति। यद् यद् साधवः कुर्वन्ति, यः एवं वेद, यद् वेद, तद् उक्तम्। ततः परिचारकः तं अन्वेष्टुं प्रयत्नं चकार, न तं लब्धवान्। स निवृत्त्य उक्तवान्—'यत्र ब्राह्मणान्वेषणं स्यात्, तत्र तं पूजय।' स परिचारकः रथस्य अधः कुष्ठपिडितस्य समीपे उपविश्य तम् उद्दिश्य उवाच—'भवान् एव रैक्वः युक्तरथः।' स तु प्रत्युवाच—'नाहं युक्तः।' परिचारकः तं रैक्वं विज्ञाय स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। ततः जातश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतान् गावः, एकं हारं, मृगयुकं रथं च आदाय तेन सह प्रस्थितः। स तम् उद्दिश्य उवाच— 'रैक्व, एते षट्शतान् गावः, अयं हारः, अयं मृगयुतो रथः। भगवन्, यं त्वं देवतामुपासि, तां मां उपदिश।' स तु प्रत्युवाच—'एतान् गृहीत्वा, शूद्र, तव एव गावः सन्तु।' पुनः जातश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गावः, हारं, मृगयुतं रथं, आत्मजां च आदाय पुनः जगाम। स तम् उद्दिश्य उवाच—'रैक्व, एते सहस्रं गावः, अयं हारः, अयं मृगयुतो रथः, एषा पत्नी, अयं ग्रामः यत्र भवां वसति। भगवन्, मां उपदिश।' स तस्याः मुखं स्पृष्ट्वा उवाच—'एतान् गृहीत्वा, शूद्र, एषा तान् मुखेन पालयिष्यति।' तत्रैव महान्तः वृषभेषु रैक्वस्य पत्राणि इति प्रसिद्धानि। ततः स तम् उपदिशन् उवाच—'वायुः एव अपचयः। अग्निः उपशम्य वायौ लीयते। सूर्यः अस्तं गम्य वायौ लीयते। चन्द्रमाः अस्तं गम्य वायौ लीयते।' 'आपः शुष्यन्त्यः वायौ लीयन्ते। वायुः एव एतान् अपचिनोति—एष देवतानां पक्षे।' 'अधुना आत्मनः पक्षे—प्राण एव अपचयः। यदा पुरुषः सुप्तः भवति, वाक् प्राणे लीयते, चक्षुः प्राणे लीयते, श्रोत्रं प्राणे लीयते, मनः प्राणे लीयते। प्राण एव एतान् अपचिनोति।' 'एते द्वौ अपचायौ—देवतानां वायुः, प्राणः प्राणिनाम्।' ततः शौनकः कापेयोऽभिप्रतारिणा काक्षसेनिना सह उपचर्यमाणौ आस्ताम्। ततः कश्चन ब्रह्मचार्यन्नं याचितुमागतः। तौ तस्मै किञ्चन न ददतु। स उवाच—'महान्ति पुरुषेषु चत्वारः, हे देवाः। कः जाग्रन्, कः लोकस्य रक्षिता? कापेयो, तं न मर्त्याः पश्यन्ति। अभिप्रतारिन्, स बहुधा वसति। यस्मै अन्नं दीयते।' ततः शौनकः कापेयो मनसा विचिन्त्य अवगच्छत्—'एष आत्मा देवतानां च भूतानां च कर्ता, हिरण्यमयदंष्ट्रः, तेजस्वी, अनसूयुः। तस्य महिमा अनन्तः, अप्रमेयः। यः अन्नं दत्वा न भुङ्क्ते, तं वयं ब्रह्मचारिणः उपासामहे। तस्मै अन्नं ददातु।' ततः तस्मै अन्नं दत्तम्। पञ्च पञ्च च, दश, तस्मै दत्ताः। तस्मात् सर्वतः दश प्राणा अन्नस्य भवन्ति। एष वै विराडन्नस्य अधिपतिः। तेन सर्वं दृश्यते, तेन सर्वं दृष्टम्। यः एवं वेद, स अन्नादो भवति। एवं काले, सत्यकामः जबालः मातरं पप्रच्छ—'अम्म, ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। कस्याहं गोत्रस्य?' सा प्रत्युवाच—'नाहं वेद्मि, वत्स, कस्य त्वं गोत्रस्य। बहून् उपसेव्यमाना यौवने त्वां अलभे। न वेद्मि तव गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः। तस्मात् त्वं वदिष्यसि—सत्यकामो जबालः।' स गौतमं हारिद्रुमतं गत्वा उवाच—'भगवन्, ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। भगवन्, उपनयतु माम्।' स पप्रच्छ—'कस्यासि गोत्रस्य, वत्स?' स प्रत्युवाच—'नाहं वेद्मि, भगवन्, कस्यास्मि गोत्रस्य। मातरं पप्रच्छं, सा मे अवदत्—बहून् उपसेव्यमाना यौवने त्वां अलभे। न वेद्मि तव गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः। तस्मात्, भगवन्, अहम् अस्मि सत्यकामो जबालः।' स तम् उवाच—'अब्राह्मणो न एव एतद्वदेत्। समिधं आनय, वत्स, उपनयिष्यामि। न त्वं अनृतं अवदः।' स तं समानीय, चत्वारः शतं कृशानां दुर्बलानां गावः अस्मै दत्ताः—'वत्स, एतान् अनुचर। यदा सहस्रं स्युः, तदा प्रत्यागच्छ।' स बहून् वर्षान् तत्रैव वसन्, यदा सहस्रं गावः संजग्मुः— तदा एकः वृषभः तं उपगम्य उवाच—'सत्यकाम।' स प्रत्युवाच—'भगवन्, अस्ति।' 'वत्स, अस्माभिः सहस्रं प्राप्तम्। आचार्यगृहं नय।' 'ब्राह्मणस्य एकं पादं वक्ष्यामि।' 'भगवन्, वदतु।' इति सः उवाच। वृषभः अवदत्—'पूर्वदिक् एकः पादः, पश्चिमदिक् एकः पादः, दक्षिणदिक् एकः पादः, उत्तरदिक् एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, तेजस इति ख्याताः।' यः एवं विद्वान् एतान् ब्रह्मणः चतुरः पादान् 'तेजः' इति उपास्ते, स तेजस्वी भवति, तेजो लोकान् जयति। 'अग्निः तव एकं पादं वक्ष्यति।' इति वृषभः उक्त्वा, अन翌दिवसे सः गावः प्रचोदयामास। यदा गन्तुं समभवत्, अग्निं प्रज्वाल्य, गावः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, अग्नेः पृष्ठतः पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। अग्निः तम् उपगम्य उवाच—'सत्यकाम।' स प्रत्युवाच—'भगवन्, अस्ति।' 'वत्स, एकं पादं वक्ष्यामि।' 'भगवन्, वदतु।' अग्निः अवदत्—'पृथिवी एकः पादः, अन्तरिक्षं एकः पादः, द्यौः एकः पादः, समुद्रः एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, अनन्त इति ख्याताः।' यः एवं विद्वान् एतान् ब्रह्मणः चतुरः पादान् 'अनन्त' इति उपास्ते, स अनन्तः भवति, अनन्तान् लोकान् जयति। 'हंसः तव एकं पादं वक्ष्यति।' इति अन翌दिवसे सः गावः प्रचोदयामास। यदा गन्तुं समभवत्, अग्निं प्रज्वाल्य, गावः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, अग्नेः पृष्ठतः पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। हंसः तम् उपगम्य उवाच—'सत्यकाम।' स प्रत्युवाच—'भगवन्, अस्ति।' 'वत्स, एकं पादं वक्ष्यामि।' 'भगवन्, वदतु।' हंसः अवदत्—'अग्निः एकः पादः, सूर्यः एकः पादः, चन्द्रमाः एकः पादः, विद्युत् एकः पादः। एते चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, ज्योतिः इति ख्याताः।' यः एवं विद्वान् एतान् ब्रह्मणः चतुरः पादान् 'ज्योतिः' इति उपास्ते, स ज्योतिष्मान् भवति, ज्योतिष्मतः लोकान् जयति। 'मद्गुः तव एकं पादं वक्ष्यति।' इति अन翌दिवसे सः गावः प्रचोदयामास। यदा गन्तुं समभवत्, अग्निं प्रज्वाल्य, गावः बन्धयित्वा, समिधं स्थापयित्वा, अग्नेः पृष्ठतः पूर्वाभिमुखः उपाविशत्। मद्गुः तम् उपगम्य उवाच—'सत्यकाम।' स प्रत्युवाच—'भगवन्, अस्ति।' एवं सः सत्यमेव अन्विच्छन्, बहुधा ब्रह्मविद्यां उपलभ्य, आचार्यगृहं प्रत्यागच्छत्।