पुरातनबीजात्, यदा सः तमः अतिक्रम्य उत्तमं ज्योतिः पश्यन्ति, तदा ते परमं दिवम्, परमं देवताम् अपश्यन्। तत्र, देवानां मध्ये, वयम् सूर्यं प्राप्तवन्तः, यः परं ज्योतिः अस्ति, तम्। एवं हि, परं ज्योतिः इति। अथ आत्मनः उपदेशः—मनः एव ब्रह्म इति उपासनीयम्। देवतानां तु आकाशः एव ब्रह्म इति उपासनीयः। एवमेव आत्मनः च देवतानां च उपासना विधीयते। एषः चतुष्पात् ब्रह्म—वाक् एकः पादः, प्राणः एकः पादः, चक्षुः एकः पादः, श्रोत्रम् एकः पादः—एषः आत्मनः सम्बन्धेन। देवतानां तु—अग्निः एकः पादः, वायुः एकः पादः, सूर्यः एकः पादः, दिशः एकः पादः। एवं आत्मनः च देवतानां च उपदिष्टम्। वाक् एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। यः एतद् वेद, सः वाक् अग्निज्योतिषा दीप्तः स्फुलिङ्गवत् प्रकाशते, कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसा च दीप्तः भवति। प्राणः एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। यः एतद् वेद, सः प्राणः वायोज्योतिषा दीप्तः, कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसा च दीप्तः भवति। चक्षुः एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। यः एतद् वेद, सः सूर्यज्योतिषा दीप्तः, कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसा च दीप्तः भवति। श्रोत्रम् एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। यः एतद् वेद, सः दिशां ज्योतिषा दीप्तः, कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसा च दीप्तः भवति। यः एतद् वेद, यः एतद् वेद। अथ उपदेशः—सूर्यः एव ब्रह्म। तस्य व्याख्या—आदौ इदं नासीत्। तत् अभवत्, सत्ताम् आगच्छत्, अण्डम् उत्पन्नम्। सः संवत्सरपरिमाणं तत्र स्थितः। तत् विदारितम्। तयोः अण्डच्छिदयोः, रजतम् च सुवर्णम् अभवताम्। यत् रजतम्, सा एषा पृथिवी। यत् सुवर्णम्, सा द्यौः। यत् जरः, ते पर्वता। यत् ऊर्णा, मेघा एव धूमः च। यत् प्रवहन्ति, नद्यः। यत् आर्द्रम्, सागरः। अथ यः जातः, सः सूर्यः एव। यदा सः जायमानः आसीत्, तदा शब्दाः क्रन्दनानि च अभवन्; सर्वाणि भूतानि सर्वे च कामाः तम् अन्वयन्। तस्मात्, उदयकाले च अस्तकाले च, शब्दाः क्रन्दनानि च भवन्ति; सर्वाणि भूतानि सर्वे च कामाः तम् अनुवर्तन्ते। यः एवं विज्ञाय सूर्यं ब्रह्म इति उपास्ते, सः यदि पुण्याः शब्दाः उपसर्पेयुः, ते तम् उपसृत्य नमन्ति। अथ जातः, जानश्रुतिः पौत्रायणः आसीत्, श्रद्धादाता, उदारः, अतिथिपूजायाः कीर्तिमान्। सः सर्वत्र अन्नदानं व्यवस्थितवान्, चिन्तयन्—"मम कृते सर्वत्र अन्नं अस्तु" इति। तदा, हंसाः रात्रौ विहायसा जग्मुः। एकः हंसः अन्यं प्रति उवाच—"हो, हो, भल्लाक्ष! भल्लाक्ष! जानश्रुतेः पौत्रायणस्य तेजः दिवा समं प्रकाशते। त्वं तत् न अतिक्राम, न अपि हीनं कुरु।" अन्यः प्रत्युवाच—"कः अयम्, यस्य तेजः त्वं रैक्वस्य रथे स्थापकस्य तुल्यं मन्यसे?" कः पुनः रैक्वः रथकारः? यथा, रथः जितः स्यात्, तदा अधरभागाः अनुवर्तन्ते, एवं सर्वम् अस्य अनुगच्छति। यः एतद् वेद, यत् सुकृतं जनाः कुर्वन्ति, यः जानाति, तत् उक्तम्। जानश्रुतिः पौत्रायणः एतत् श्रुत्वा उद्विग्नः अभवत्। सः स्वम् अधिपालयितारं उवाच—"कः अयम् रैक्वः रथकारः, यस्य तेजः त्वं उपमं करोति?" कः रैक्वः रथकारः? यथा, रथस्य जयात् अधरभागाः अनुवर्तन्ते, एवं सर्वम् अस्य अनुगच्छति। यः एतद् वेद, यत् सुकृतं जनाः कुर्वन्ति, यः जानाति, तत् उक्तम्। अधिपालयिता अन्वेष्टुम् अगच्छत्, न तं प्राप्नोत्। सः प्रत्यागत्य अवदत्—"यत्र ब्राह्मणान्वेषणं भवति, तत्र तं सत्कुर्यात्।" सः रथे अधः कुष्ठयुक्तस्य समीपे उपाविशत्, तं उवाच—"भवान् एव रैक्वः रथकारः इति।" सः प्रत्युवाच—"अहं हि अयुक्तः अस्मि।" सेवकः तम् विज्ञाय प्रत्यागच्छत्। अथ जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गावः, एकं हारम्, रथं खरोत्तमं च आदाय तं प्रति प्रस्थितवान्। सः तम् उवाच— "रैक्व, इमे षट्शतानि गावः, अयं हारः, अयं रथः खरोत्तमः। भगवन्, यां देवताम् उपास्यसि, तां माम् उपदिश।" सः प्रत्युवाच—"एतान् नय, शूद्र। तव एव गावः च।" ततः जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गावः, हारम्, रथं खरोत्तमं, कन्यां च आदाय पुनः गतः। सः तम् उवाच—"रैक्व, एते सहस्रं गावः, अयं हारः, अयं रथः खरोत्तमः, एषा भार्या, अयं ग्रामः यत्र त्वं वससि। भगवन्, माम् उपदिश।" सः तस्य मुखम् स्पृष्ट्वा उवाच—"एतान् नय, शूद्र। एषा तान् अस्य मुखेन पालयिष्यति।" तत्रैव महावृषेषु रैक्वपत्राणि इति प्रसिद्धानि। सः तम् इदं उवाच— "वायुः एव उपहर्ता। यदा अग्निः उपशाम्यति, सः वायौ लीयते। यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, सः वायौ लीयते। यदा चन्द्रमाः अस्तं गच्छति, सः वायौ लीयते। यदा आपः शुष्यन्ति, ताः वायौ लीयन्ते। वायुः एव एतानि सर्वाणि उपगृह्णाति; एषः देवतानां विषयः। अथ आत्मनः—प्राणः एव उपहर्ता। यदा पुरुषः स्वपिति, वाक् प्राणे लीयते, चक्षुः प्राणे लीयते, श्रोत्रम् प्राणे लीयते, मनः प्राणे लीयते। प्राणः एव एतानि सर्वाणि उपगृह्णाति। एते द्वौ उपहर्तारौ—वायुः देवतानां मध्ये, प्राणः प्राणिनां मध्ये। तदा, यदा शौनकः कापेयः अभिप्रतारि काक्षसेनिः च उपतिष्ठेते, एकः ब्रह्मचारी भिक्षां याचमानः उपागच्छत्, तौ तस्मै किञ्चित् न अदत्ताम्। सः उवाच—"महतां मध्ये चत्वारः भवन्ति, हे देवाः। कः जागरूकः, लोकपालकः? कापेय, मर्त्याः तं न पश्यन्ति। अभिप्रतारि, सः बहुषु रूपेषु वसति। यस्मै अन्नं दीयते।" तदा शौनकः कापेयः चिन्तयन् अवगच्छत्—"आत्मैव देवतानां च भूतानां च कर्ता, हिरण्यदंष्ट्रः, तेजस्वी, अनसूयुः। तस्य महत्त्वं अनन्तम्, अमेयम् इति। यः अन्नं अदत्त्वा भुङ्क्ते, तं वयं ब्रह्मचारिणः उपास्महे। तस्मै अन्नं ददातु।" ते तस्मै दत्तवन्तः। पञ्च, पुनः पञ्च, दश अभवन्। तस्मात् सर्वासु दिशासु दश भागाः अन्नस्य क्रियन्ते। एषः विराट्, अन्नस्य स्वामी। तेन सर्वं दृश्यते; सः एव सर्वं पश्यति। यः एवं वेद, सः अन्नादः भवति, यः एवं वेद। अथ सत्यकामः जबालायाः पुत्रः मातरम् अपृच्छत्—"अम्ब, अहम् ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। कः मे गोत्रः?" सा उवाच—"न अहं वेद, वत्स, कः ते गोत्रः। अहम् अनेकान् सेवित्वा, यौवने विचरामि, तदा त्वाम् अलभे। न वेद ते गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः। तस्मात् त्वम् उक्तव्यानि सत्यकामः जबालायाः पुत्रः इति।" सः गौतमं हारिद्रुमतं उपगम्य उवाच—"भगवन्, ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि। भगवन् उपनयतु माम्।" सः पप्रच्छ—"कः ते गोत्रः, वत्स?" सः उवाच—"न वेद, भगवन्, कः मे गोत्रः। मातरम् अपृच्छम्, सा उवाच—'अनेकान् सेवित्वा, यौवने विचरामि, तदा त्वाम् अलभे। न वेद ते गोत्रम्। मम नाम जबाला, तव नाम सत्यकामः। तस्मात्, भगवन्, अहम् अस्मि सत्यकामः जबालायाः पुत्रः।'" सः तम् उवाच—"अब्राह्मणः न एवम् उक्तुम् अर्हति। समिधं आनय, वत्स, उपनयिष्यामि। त्वम् न अनृतं उक्तवान्।" सः, समिधं आनयित्वा, चत्वारः शतं कृशानां गावः अस्य दत्ताः, उवाच—"वत्स, एता अनुयाहि। सहस्रं न प्राप्त्वा न प्रतिनिवर्तस्व।" सः वर्षाणि तत्र स्थित्वा, यदा सहस्रं संजातम्— अथ वृषभः तम् उपगम्य उवाच—"सत्यकाम।" "एषः भगवन्," इति सः। "वत्स, सहस्रं प्राप्तम्। आचर्यगृहं नयामः।" "ब्रूहि मे ब्रह्मणः भागम्।" "भगवन् वदतु," इति सः। वृषभः उवाच—"पूर्वदिक् एकः पादः, पश्चिमदिक् एकः पादः, दक्षिणदिक् एकः पादः, उत्तरदिक् एकः पादः। एते, वत्स, चत्वारः पादाः ब्रह्मणः, तेजस्वितीति संज्ञिताः।" यः एवं वेद, एतां चतुर्विधां ब्रह्मणः पादां तेजस्वितीति उपास्ते, सः अस्मिन्लोके तेजस्वी भवति, तेजोमयान् लोकान् जयति। यः एवं वेद, एतां चतुर्विधां ब्रह्मणः पादां तेजस्वितीति उपास्ते।