यदा पुरुषः अस्य वयसः कञ्चिद् व्याधिं प्राप्नोति, स तदा एवं ब्रूयात्—"प्राणाः, रुद्राः, एष मध्याह्नसवनः, एष तृतीयसवनः मम प्रवर्तताम्; मा अहं प्राणेषु रुद्रेषु यज्ञं नाशयाम्" इति। ततः स तस्मात् स्थानात् उत्थाय व्याधिमुक्तः भवति। अस्य चतुश्चत्वारिंशद् वर्षाणि तृतीयसवनरूपाणि; जगती छन्दः चतुश्चत्वारिंशदक्षरम्, तथा च जागतं तृतीयसवनम्; अत्र आदित्या सम्बद्धाः; प्राणाः एव आदित्या, यतः एते सर्वमिदं गृह्णन्ति। यदि अस्य वयसः किञ्चिद् व्याधिः जायते, स एवम् ब्रूयात्—"प्राणाः, आदित्या, एष तृतीयसवनः, एष आयुः मम प्रवर्तताम्; मा अहं प्राणेषु आदित्येषु यज्ञं नाशयाम्" इति। ततः स उत्थाय व्याधिमुक्तः भवति। एवमेतद् महिदासेन ऐतरेयेन विज्ञातार्थं प्रोक्तम्—"किं मां व्याधिः स्पृशेत्, यः अनेन न नियोज्यते?" सः षोडशाधिकशतवर्षपर्यन्तं जीवितवान्; एवं वेदितुः षोडशाधिकशतवर्षपर्यन्तं जीवितम्। यदा न खादति, न पिबति, न रमते—एते तस्य दीक्षाः। यदा खादति, पिबति, रमते—एतेन हविः उपगच्छति। यदा हसति, क्रीडति, मैथुनं च आचरति—एतेन स्तोत्राणि सामानि च उपगच्छति। तपः, दानम्, ऋजुता, अहिंसा, सत्यम्—एतानि तस्य दक्षिणाः। खादिष्यति वा न खादिष्यति, एष तस्य उपनयः; मृत्युः तस्य अन्त्यस्नानम्। एवं घोर आङ्गिरसः देवकीपुत्रं कृष्णं उक्तवान्—"तृष्णैव शेषा" इति। अन्ते त्रयाणि स्मरेत्—"त्वं अजरः, त्वं अमृतः, त्वं प्राणेषु प्रतिष्ठितः" इति। तत्र द्वे ऋचे पठ्येते—"प्राचीं धाम, तमः परं, ज्योतिः परं, दिवं परं, तत्र देवान्, सूर्यं गच्छामः, परं ज्योतिः" इति। एवं परं ज्योतिः। मन एव आत्मनि ब्रह्म इति उपासनीयम्; देवतानां तु आकाशः ब्रह्म इति उपासनीयः; एवं आत्मनः देवतानां च उपदेशः। चतुश्पाद् ब्रह्म—वाक् एकः पादः, प्राणः एकः पादः, चक्षुः एकः पादः, श्रोत्रम् एकः पादः—एष आत्मनि। देवतानाम् तु—अग्निः एकः पादः, वायुः एकः पादः, आदित्यः एकः पादः, दिशः एकः पादः; एवं आत्मनः देवतानां च उपदेशः। वाक् एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः; सा अग्निज्योतिषा दीप्तिमन्ती, प्रसिद्ध्या, महिम्ना, ब्रह्मवर्चसा च दीप्तिमन्ती यः वेद। प्राणः एव चतुर्थः पादः ब्रह्मणः; स वायुज्योतिषा दीप्तिमान्, प्रसिद्ध्या, महिम्ना, ब्रह्मवर्चसा च दीप्तिमान् यः वेद। चक्षुः एव चतुर्थः पादः ब्रह्मणः; स आदित्यज्योतिषा दीप्तिमान्, प्रसिद्ध्या, महिम्ना, ब्रह्मवर्चसा च दीप्तिमान् यः वेद। श्रोत्रम् एव चतुर्थः पादः ब्रह्मणः; स दिशां ज्योतिषा दीप्तिमान्, प्रसिद्ध्या, महिम्ना, ब्रह्मवर्चसा च दीप्तिमान् यः वेद। सूर्यः ब्रह्म इति उपदेशः। तस्य व्याख्या—पूर्वं इदं असत् आसीत्। तत् सत् अभवत्, सञ्जातम्, अण्डं जातम्। संवत्सरपरिमाणं स्थित्वा, तद् विदारितम्। तस्य अण्डस्य द्वे अर्धे—रजतम् सुवर्णम् च उत्पन्नम्। रजतम् पृथिवी, सुवर्णम् द्यौः। जरायुः पर्वताः, ऊर्णा मेघाः कुहूश्च। यत् प्रवहति, नद्यः; यद् आर्द्रता, सागरः। यत् जातम्, सः सूर्यः। तस्य जन्मने शब्दाः क्रन्दनानि उत्पन्नानि; सर्वाणि भूतानि, सर्वे कामाः तं अनुयान्ति। तस्मात् उदयनेऽस्तमने च शब्दाः क्रन्दनानि भवन्ति; सर्वाणि भूतानि, सर्वे कामाः अनुयान्ति। एवं वेदित्वा यः सूर्यं ब्रह्म इति उपास्ते, यदि आर्याः शब्दाः तम् उपगच्छेयुः, ते समीपं गत्वा नमन्ति। जानश्रुतिः पौत्रायणः श्रद्धादाता, अतिथिपूजकः, कीर्तिमान् आसीत्। स सर्वत्र अन्नदानं व्यवस्थितवान्—"मम सर्वत्र अन्नं भूयात्" इति चिन्तयन्। तदा हंसाः रात्रौ व्योम्नि विहरन्तः। तत्र एकः हंसः अन्यं हंसं प्राह—"भो भो भल्लाक्ष, भल्लाक्ष! जानश्रुतेः पौत्रायणस्य तेजः दिवा समं दीप्तम्। अतिवर्तस्व मा, नूनं नूनं अपहास्यः स्यात्" इति। अन्यः प्रत्युवाच—"कः अयम्, यस्य तेजः त्वं रैक्वं रथकारं उपमंसि?" कः नु स रैक्वः रथकारः? यथा रथस्य जयने अधरभागाः अनुसरन्ति, एवं सर्वमिदं तं अनुसरति। यद् सत्पुरुषाः कुर्वन्ति, यः एतद् वेद, यद् वेद, तद् उक्तम्। जानश्रुतिः एतद् श्रुत्वा, क्लेशितः स्वदासं प्राह—"कः अयम् रैक्वः रथकारः, यस्य तेजः उपमीयते?" कः नु स रैक्वः रथकारः? दासः अन्वेष्टुम् आरब्धः, न च तम् अलभत। प्रत्यागत्य प्राह—"यत्र ब्राह्मणस्य अन्वेषणं, तत्र पूज्यः स्यात्।" स रथस्य अधः कुष्ठयुक्तं शय्यास्थानं आसाद्य उपविवेश, तम् उवाच—"भवान् रैक्वः युक्तरथः" इति। स उवाच—"अयुक्त एव अहम्" इति। सेवकः तम् विज्ञाय प्रत्यागत्। ततः जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गावः, एकं हारं, एकं रथं खरयुतं आदाय प्रस्थितः। तम् उवाच—"रैक्व, इमे षट्शतानि गावः, अयं हारः, अयं खररथः; भगवन्, यां देवताम् उपाससे, ताम् उपदिश" इति। रैक्वः प्रत्युवाच—"एतानि नय, शूद्र; तव एव गावः" इति। जानश्रुतिः पुनः सहस्रं गावः, हारं, खररथं, पुत्रीं च आदाय प्रस्थितः। तम् उवाच—"रैक्व, इदं सहस्रं गावः, अयं हारः, अयं खररथः, एषा भार्या, एष ग्रामः; भगवन्, उपदिश" इति। स तस्य मुखं स्पृष्ट्वा उवाच—"एतानि नय, शूद्र; अनेन मुखेन तान् पालयिष्यसि" इति। तत्रैव रैक्वस्य पत्राणि इति प्रसिद्धम्। स तम् एवं उवाच— "वायुः एव अपचयः। यदा अग्निः उपशाम्यति, वायौ लीयते। सूर्यः अस्तमिति वायौ लीयते। चन्द्रमाः अस्तमिति वायौ लीयते।" "यदा आपः शुष्यन्ति, वायौ लीयन्ते। वायुः एव एतान् सर्वान् अपचिनोति; एष देवतानाम्।" "अथ आत्मनि—प्राणः एव अपचयः। यदा सुप्तः, वाक् प्राणे लीयते, चक्षुः प्राणे लीयते, श्रोत्रम् प्राणे लीयते, मनः प्राणे लीयते। प्राणः एव एतान् सर्वान् अपचिनोति।" "एते द्वौ अपचायौ—देवतासु वायुः, प्राणः प्राणिनाम्।" ततः शौनकः कापेयः, अभिप्रतारिः काक्षसेनिः च यदा सेव्यमानौ आसाताम्, तदा कश्चन ब्रह्मचारिणः भिक्षां याचमानः उपागच्छत्, तौ न किञ्चिद् अदत्ताम्। स उवाच—"महात्मसु चत्वारः, हे देवाः। कः जागरूकः, लोकपालः? कापेय, मर्त्याः तम् न पश्यन्ति। अभिप्रतारिन्, सः अनेकवपुषि स्थितः। यस्मै एष अन्नम् दीयते?" इति। एवं श्रुतेषु मन्त्रेषु, उपनिषदां रहस्यम्, ऋषयः एवम् उपदिशन्ति।