एवं कथा प्रवर्तते— यत्रैकं पात्रं दृश्यते, तस्य अधारभूमिः पृथिवी अस्ति, सा च न क्षीयते। दिशः तस्य मालाः इव, आकाशः तस्योपरि मुखम्। एतत् पात्रं पृथिवी एव, तस्यां सर्वं इदं स्थितम्। तस्य पात्रस्य पूर्वदिशः स्रुक् इति कथ्यते, दक्षिणा साहमाना, पश्चिमा राज्ञी, उत्तराः शुभूता, ऊर्ध्वा उदीची। एतेषु वायुः पृष्णिः इव, यः वायुः दिशां पृष्णिं वेद, स पुत्रेषु न रोदिति। अतः वायुः दिशां पृष्णिः इति ज्ञात्वा, पुत्रेषु मा रोदामि। अहं दोषरहिते पात्रे शरणं गच्छामि। एतद् एतद् एतद् इति प्राणे शरणं गच्छामि। एतद् एतद् एतद् इति भूः शरणं गच्छामि। एतद् एतद् एतद् इति भुवः शरणं गच्छामि। एतद् एतद् एतद् इति स्वः शरणं गच्छामि। एतद् एतद् एतद्। यदा अहम् उक्तवान्—"प्राणे शरणं गच्छामि"—तदा सर्वं यद् अस्ति, प्राण एव। यद् यद् अस्ति, तत् एव प्राप्नोति। यदा अहम् उक्तवान्—"भूः शरणं गच्छामि"—तदा पृथिव्यां शरणं गच्छामि, अन्तरिक्षे शरणं गच्छामि, दिवि शरणं गच्छामि—इति एव उक्तवान्। यदा अहम् उक्तवान्—"भुवः शरणं गच्छामि"—तदा अग्नौ शरणं गच्छामि, वायौ शरणं गच्छामि, सूर्ये शरणं गच्छामि—इति एव उक्तवान्। यदा अहम् उक्तवान्—"स्वः शरणं गच्छामि"—तदा ऋग्वेदे शरणं गच्छामि, यजुर्वेदे शरणं गच्छामि, सामवेदे शरणं गच्छामि—इति एव उक्तवान्। यः पुरुषः यज्ञः, तस्य चतुर्विंशति वर्षाः प्रातः सवनम्। गायत्री छन्दः चतुर्विंशतिः अक्षराणि, गायत्रं प्रातः सवनम्। तत्र वसवः संबद्धाः। प्राणाः एव वसवः, त एव सर्वं स्थापयन्ति। यदि तस्मिन् काले कश्चित् व्याधिः जायते, तदा सः वदेत्—"प्राणाः, वसवः, एतत् प्रातः सवनम्, एतत् मध्याह्न सवनम्, मे स्थास्यतु; मा अहं प्राणेषु वसुषु यज्ञं नाशयेम।" ततः सः उत्थाय, व्याधिमुक्तः भवति। पुनः, तस्य चतुश्चत्वारिंशद् वर्षाः मध्याह्न सवनम्। त्रिष्टुभ् छन्दः चतुश्चत्वारिंशतिः अक्षराणि, त्रैष्टुभं मध्याह्न सवनम्। तत्र रुद्राः संबद्धाः। प्राणाः एव रुद्राः, त एव सर्वं रुदन्ति। यदि तस्मिन् काले कश्चित् व्याधिः जायते, तदा सः वदेत्—"प्राणाः, रुद्राः, एतत् मध्याह्न सवनम्, एतत् तृतीयं सवनम्, मे स्थास्यतु; मा अहं प्राणेषु रुद्रेषु यज्ञं नाशयेम।" ततः सः उत्थाय, व्याधिमुक्तः भवति। पुनः, तस्य अष्टचत्वारिंशद् वर्षाः तृतीयं सवनम्। जगती छन्दः अष्टचत्वारिंशतिः अक्षराणि, जागतं तृतीयं सवनम्। तत्र आदित्याः संबद्धाः। प्राणाः एव आदित्याः, त एव सर्वं गृह्णन्ति। यदि तस्मिन् काले कश्चित् व्याधिः जायते, तदा सः वदेत्—"प्राणाः, आदित्याः, एतत् तृतीयं सवनम्, एतत् आयुः, मे स्थास्यतु; मा अहं प्राणेषु आदित्येषु यज्ञं नाशयेम।" ततः सः उत्थाय, व्याधिमुक्तः भवति। एषा एव महिदासेन ऐतरेयेन उक्ता—"कः व्याधिः मां स्प्रिष्येत्, यः एतेन न नियोज्यते?" सः षोडशशतं वर्षाणि जीवितवान्। यः एवं वेद, सः षोडशशतं वर्षाणि जीवति। यदा न खादति, न पिबति, न रमते—एते तस्य दीक्षाः। यदा खादति, पिबति, रमते—एतेन हविः उपगच्छति। यदा हास्यति, क्रीडति, मैथुनं कुर्यात्—एतेन स्तोत्राणि उपगच्छति। तपः, दानम्, ऋजुता, अहिंसा, सत्यम्—एते तस्य दानानि। खादेत वा न खादेत, तस्य पुनर्जन्म; मृत्युः अन्तिमस्नानम्। एतत् घोरः आङ्गिरसः कृष्णं देवकीपुत्रं उक्तवान्—"तृष्णा एव शेषिता।" अन्ते त्रीणि गृह्णीयात्—"त्वं अजरः, त्वं अप्रपातः, त्वं प्राणे स्थितः।" तत्र द्वे ऋचे पठ्येते— "पुरातनं बीजम्, यद् तमः अतिक्रान्तम्, तं परमं ज्योतिः पश्यन्ति; तं दिवम्, तं देवम्। तत्र, देवेषु, सूर्यं प्राप्तवन्तः, परमं ज्योतिः।" इति परमं ज्योतिः। मनः ब्रह्म इति उपासीत। एषा आत्मनः उपदेशः। देवतानां विषये—आकाशं ब्रह्म इति उपासीत। उभे एव उपदिष्टे—आत्मनः, देवतानां च। चतुर्भुजं ब्रह्म—वाक् एकं पदम्, प्राणः एकं पदम्, चक्षुः एकं पदम्, श्रोत्रम् एकं पदम्—एष आत्मनः। देवतानां—अग्निः एकं पदम्, वायुः एकं पदम्, सूर्यः एकं पदम्, दिशः एकं पदम्। उभे एव उपदिष्टे। वाक् एव ब्रह्मणः चतुर्थं पदम्। सा अग्नेः ज्योतिषा दीप्तिमती, सा दीप्तिमती, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मणः तेजसा—यः एवं वेद। प्राणः एव चतुर्थं पदम् ब्रह्मणः। स वायोः ज्योतिषा दीप्तिमती, सा दीप्तिमती, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मणः तेजसा—यः एवं वेद। चक्षुः एव चतुर्थं पदम् ब्रह्मणः। स सूर्यस्य ज्योतिषा दीप्तिमती, सा दीप्तिमती, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मणः तेजसा—यः एवं वेद। श्रोत्रम् एव चतुर्थं पदम् ब्रह्मणः। स दिशां ज्योतिषा दीप्तिमती, सा दीप्तिमती, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मणः तेजसा—यः एवं वेद। एषा उपदेशः—सूर्यः ब्रह्म। तस्य व्याख्या—आदौ इदं असत् आसीत्। तत् सत् अभवत्, उत्पन्नम्, अण्डं जातम्। तद् संवत्सरपरिमाणे स्थितम्। तद् विदारितम्। अण्डस्य द्वयोः अर्धयोः रजतम् सुवर्णम् च उत्पन्नम्। यद् रजतम्, सा पृथिवी; यद् सुवर्णम्, स आकाशः। यद् जरः, पर्वताः; यद् ऊर्णा, मेघाः, तुषारः। यद् प्रवाहः, नद्यः; यद् नीरम्, समुद्रः। यद् जातम्, स सूर्यः। तस्य जन्मसमीपे शब्दाः, रुदनानि उत्पन्नानि; सर्वाणि भूतानि, सर्वाः कामाः तं अनुयान्ति। अतः तस्य उदये अस्तमये च शब्दाः, रुदनानि उत्पन्नानि; सर्वाणि भूतानि, सर्वाः कामाः तं अनुयान्ति। यः एवं विदित्वा सूर्यं ब्रह्म इति उपास्ते—यद् उत्तमः शब्दः तं उपगच्छेत्, सः समीपं गत्वा नमस्करोति। जानश्रुतिः पौत्रायणः श्रद्धादातृ, उदारः, अतिथिसत्कारप्रसिद्धः। सः सर्वत्र अन्नं विधाय, चिन्तितवान्—"मम सर्वत्र अन्नं भवतु।" तदा, रात्रौ हंसाः अगच्छन्। एकः हंसः अन्यं हंसं उवाच—"भो भो भल्लाक्ष! जानश्रुतिः पौत्रायणस्य तेजः दिवाय समानं। तं न अतिक्रान्तुम्, न अवमानयितुम्।" अन्यः प्रत्युत्तरम्—"कः एषः, यस्य तेजः राय्क्वं रथकारं तुलयसि?" कः राय्क्वः रथकारः? यथा रथं जित्वा अधः भागाः अनुसरन्ति, तथा सर्वं इदं तं अनुसरति। यद् उत्तमा जनाः कुर्वन्ति, यः एवं वेद, यद् वेद, तत् उक्तम्। जानश्रुतिः पौत्रायणः एतत् श्रुत्वा, उद्विग्नः, स्वपार्श्ववर्तिनं उवाच—"कः एषः राय्क्वः रथकारः, यस्य तेजः तुल्यं?" कः राय्क्वः रथकारः? यथा रथं जित्वा अधः भागाः अनुसरन्ति, तथा सर्वं इदं तं अनुसरति। यद् उत्तमा जनाः कुर्वन्ति, यः एवं वेद, यद् वेद, तत् उक्तम्। सेवकः अन्वेषणं कृत्वा न अपश्यत्। प्रत्यागत्य उवाच—"यत्र ब्राह्मणस्य अन्वेषणं भवति, तत्र पूज्यताम्।" सः रथस्य अधः कुष्ठयुक्तं श्वित्रं समीपम् उपविशत्, तं सम्बोधितवान्—"त्वं आर्य, राय्क्वः रथयुक्तः।" सः उवाच—"अहं न रथयुक्तः।" सेवकः तं ज्ञात्वा प्रत्यागच्छत्। ततः जानश्रुतिः पौत्रायणः षट् शतं गोः, एकं हारं, एकं रथं खरयुक्तं गृहीत्वा, तेन सह प्रस्थितवान्। तं संबोधितवान्— एवं कथा प्रवाहः।