अपानः पश्चिमदिशं प्रति स्थितः, स एव वाक्, स एव अग्निः। तं ब्रह्मणो दीप्तित्वेन, अन्नाद्येन चोपासीत। एवं यो वेद, स ब्रह्मदीप्त्या दीप्तिमान् भवति, अन्नादः च। उत्तरदिशं प्रति स्थितः समानः, स मनः, स वर्षा। तं कीर्त्या प्रज्ञया चोपासीत। एवं यो वेद, स कीर्तिमान् प्राज्ञश्च भवति। ऊर्ध्वदिशं प्रति स्थितः उदानः, स वायुः, स आकाशः। तं बलमहत्वा चोपासीत। एवं यो वेद, स बली महान् भवति। एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः, स्वर्गलोकस्य पाःकाः। यः एतान् पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गलोकस्य पाःकान् वेद, तस्य कुलं वीर्यवन्तं भवति, स च स्वर्गलोकं गच्छति। यः एतान् पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गलोकस्य पाःकान् वेद, स एवमस्ति। यदिदं ज्योतिरस्ति, यत् स्वर्गात् परं, सर्वेषां लोकानां शीर्षे शोभते, तदेव एषः अस्मिन्पुरुषे ज्योतिः। तस्य दृष्टिः सा, येन एषः शरीरं स्पृशन् उष्णं वेत्ति। तस्य श्रोत्रं तद्, येन कर्णौ अपिधाय, स शब्दं शृणोति, यथा मेघघोषः, यथा अग्नेरर्जुनः। एवं तद् दृश्यं च श्रुतं च उपासीत। एवं यो वेद, स दृष्टिश्रवणसम्पन्नः भवति। सर्वं हि एतद् ब्रह्म। तस्मात् सर्वं जायते, तेन जीवन्ति, तस्मिन्लेीयन्ते। शान्तः सन् उपासीत। पुरुषः सङ्कल्पमयः; यथा अस्य इह सङ्कल्पः, तथा अमुत्र भवति; तस्मात् सङ्कल्पं कुर्यात्। सः प्राणमयः, तेजोमयः, सत्यसङ्कल्पः, आकाशात्मा, सर्वकर्मा, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः, शान्तः, अप्रमदः। एष मे आत्मा अन्तः हृदि, अणीयान् तण्डुलाद्, श्यमाकात्, तिलत्, शाणवत्। एष मे आत्मा अन्तः हृदि, पृथिव्या अपि बृहत्तरः, अन्तरिक्षात् अपि बृहत्तरः, दिवः अपि बृहत्तरः, एतेभ्यः सर्वेभ्यः लोकाभ्यः अपि बृहत्तरः। सर्वकर्मा, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः, शान्तः, अप्रमदः। एष मे आत्मा अन्तः हृदि, स ब्रह्म। प्रेत्य अस्मात् लोकात्, तद् भविष्यामि। यस्य अस्मिन्संशयो नास्ति, तस्य न संशयः इति शाण्डिल्यः। पात्रस्य आधारः पृथिवी, सा न नश्यति। दिशः तस्य हाराः, आकाशः तस्य मुखम्। एषा एव पृथिवी पात्रम्; तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्। तस्य पूर्वा दिशः इषुकृतः, दक्षिणा सहमाना, पश्चिमा राज्ञी, उत्तराः सुभूता, ऊर्ध्वा उदीची। एषां मध्ये वायुः वत्सः। यः वायुम् दिशां वत्सं वेद, स पुत्रशोकेन न शोचति। एवं वायुम् दिशां वत्सं विद्वान्, अहम् अपि पुत्रशोकेन न शोचेयमिति। निर्दोषे पात्रे शरणं गच्छामि। एतेन, एतेन, एतेन, प्राणे शरणं गच्छामि। एतेन, एतेन, एतेन, भूः शरणं गच्छामि। एतेन, एतेन, एतेन, भुवः शरणं गच्छामि। एतेन, एतेन, एतेन, स्वः शरणं गच्छामि। एतेन, एतेन, एतेन। यदा अहम् उक्तवान्—'प्राणे शरणं गच्छामि'—तदा सर्वम् इदं यदस्ति, प्राण एव। यदस्ति, तत् एव प्राप्नोति। अथ यदा अहम् उक्तवान्—'भूः शरणं गच्छामि'—तदा पृथिव्याम्, अन्तरिक्षे, दिवि च शरणं गच्छामि। एवं हि उक्तम्। अथ यदा अहम् उक्तवान्—'भुवः शरणं गच्छामि'—तदा अग्नौ, वायौ, सूर्ये च शरणं गच्छामि। एवं हि उक्तम्। अथ यदा अहम् उक्तवान्—'स्वः शरणं गच्छामि'—तदा ऋग्वेदे, यजुर्वेदे, सामवेदे च शरणं गच्छामि। एवं हि उक्तम्। यः पुरुषः, स एव यज्ञः। तस्य चतुर्विंशतिवर्षाणि प्रातःसवनम्। गायत्री छन्दः चतुर्विंशतिस्वरः, गायत्रम् प्रातःसवनम्। तत्र वसवः संनद्धाः। प्राणाः एव वसवः, यतो हि एते सर्वं वस्तुम् स्थापयन्ति। यदि तस्मिन् वयसि कश्चन व्याधिः जायेत, तदा स एवम् ब्रूयात्—'प्राणाः, वसवः, एष प्रातःसवनं, एष मध्यमदिवससवनं, मे भूयात्; मा अहम् प्राणेषु, वसुषु, यज्ञं नाशयिष्याम्।' ततः स उत्तिष्ठति, व्याधेः विमुक्तः भवति। पुनः, तस्य चत्वारिंशद् चत्वारिंशद्वर्षाणि मध्यमदिवससवनम्। त्रिष्टुभ् छन्दः चत्वारिंशद्वर्णाः, त्रैष्टुभम् मध्यमदिवससवनम्। तत्र रुद्राः संनद्धाः। प्राणाः एव रुद्राः, एते हि सर्वं रुदन्ति। यदि तस्मिन् वयसि कश्चन व्याधिः जायेत, तदा स एवम् ब्रूयात्—'प्राणाः, रुद्राः, एष मध्यमदिवससवनं, एष तृतीयसवनं, मे भूयात्; मा अहम् प्राणेषु, रुद्रेषु, यज्ञं नाशयिष्याम्।' ततः स उत्तिष्ठति, व्याधेः विमुक्तः भवति। पुनः, तस्य अष्टचत्वारिंशद्वर्षाणि तृतीयसवनम्। जगती छन्दः अष्टचत्वारिंशद्वर्णाः, जागतम् तृतीयसवनम्। तत्र आदित्याः संनद्धाः। प्राणाः एव आदित्याः, एते हि सर्वं आददते। यदि तस्मिन् वयसि कश्चन व्याधिः जायेत, तदा स एवम् ब्रूयात्—'प्राणाः, आदित्याः, एष तृतीयसवनं, एष आयुः, मे भूयात्; मा अहम् प्राणेषु, आदित्येषु, यज्ञं नाशयिष्याम्।' ततः स उत्तिष्ठति, व्याधेः विमुक्तः भवति। एवमेतत् महिदासः ऐतरेयः वेदवित् उक्तवान्—'किं मां व्याधिः स्पृशेत्, कः मां एषु आदेशं दास्यति?' सः षोडशाधिकशतवर्षाणि जीवन्, एवम् एव यो वेद, सः षोडशाधिकशतवर्षाणि जीवति। यदा न खादति, न पिबति, न रमते, तानि एव तस्य दीक्षाः। यदा खादति, पिबति, रमते, तैः एव हविरुपगच्छति। यदा हसति, क्रीडति, मैथुनं चरति, तैः एव स्तोत्रशस्त्रं उपगच्छति। तपः, दानम्, आर्जवम्, अहिंसा, सत्यम्—एतानि एव तस्य दक्षिणाः। खादिष्यति वा, न खादिष्यति वा, तदेव तस्य द्विजत्वम्। मृत्युः अन्त्यस्नानम्। एवं घोर आङ्गिरसः, देवकीपुत्रं कृष्णं उक्तवान्—'तृष्णैव शेषा अभवत्।' अन्ते त्रीणि धारयेत्—'त्वं अजरः, त्वम् अमृत्युः, त्वम् प्राण प्रतिष्ठितः।' तत्र एते द्वौ मन्त्रौ पठ्येते—'यत् बीजम् पुरातनं तमः परं सञ्जायत, तद् ज्योतिः परं पश्यन्ति; तद् परं दिवम्, तद् परं देवतम्। तत्र, देवानां मध्ये, गच्छाम सूर्यं, परं ज्योतिः।' इति, परं ज्योतिः। मनः ब्रह्मोपासीत इति आत्मनः उपदेशः। देवतानां तु, आकाशं ब्रह्मोपासीत। एवं उभयं आत्मनः च, देवतानां च विधानम्। चतुष्पाद् ब्रह्म—वाक् एकः पादः, प्राण एकः पादः, चक्षुरेकः पादः, श्रोत्रम् एकः पादः—एष आत्मनः। देवतानां तु—अग्निः एकः पादः, वायुः एकः पादः, सूर्य एकः पादः, दिशः एकः पादः। एवं उभयं आत्मनः च, देवतानां च विधानम्। वाक् एव ब्रह्मणो चतुर्थः पादः। सा अग्नितेजसा शोभते, सा शोभते, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मतेजसा च। एवं यो वेद। प्राण एव ब्रह्मणो चतुर्थः पादः। स वायुतेजसा शोभते, स शोभते, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मतेजसा च। एवं यो वेद। चक्षुरेव ब्रह्मणो चतुर्थः पादः। स सूर्यतेजसा शोभते, स शोभते, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मतेजसा च। एवं यो वेद। श्रोत्रमेव ब्रह्मणो चतुर्थः पादः। स दिशां तेजसा शोभते, स शोभते, कीर्त्या, यशसा, ब्रह्मतेजसा च। एवं यो वेद, एवं यो वेद। आदित्यम् ब्रह्मोपदिशन्ति। तस्य व्याख्यानम्—अद्य आरभ्य, इदं नासीत्। तत् अभवत्, तत् संजातम्, अण्डं समुत्पन्नम्। संवत्सरमात्रम् तिष्ठन्, तद् विदारितम्। तस्य अण्डस्य द्वे पिण्डे—रजतम्, सुवर्णम्। यत् रजतम्, सा पृथिवी; यत् सुवर्णम्, सा द्यौः। यत् जरायुः, ते पर्वताः; यत् ऊर्णम्, मेघाः, तुषाराः। यत् प्रवहति, नद्यः; यत् आर्द्रता, समुद्रः। यद् जातम्, स एव आदित्यः। जातः सन्, शब्दाः, क्रन्दनानि समुत्पेदुः; सर्वाणि भूतानि, सर्वे कामाः तम् अन्वयन्। तस्मात्, उदयास्तमययोः शब्दाः क्रन्दनानि च जायन्ते; सर्वाणि भूतानि, सर्वे कामाः तम् अन्वयन्ति। एवं, उपनिषदां रहस्यं प्रवदामि।