श्रूयताम्—गायत्र्याः स्वरूपं यथा च छान्दोग्योपनिषदि प्रतिपाद्यते। सा एषा गायत्री, एषा एव पृथिवी, यत्र सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि, न ततः परं गच्छति। सा पृथिवी, एष एव पुरुषे शरीरम्, यस्मिन् प्राणाः प्रतिष्ठिताः, न तदतिरिक्तम्। एतत् शरीरम्, एष एव पुरुषे, तत्र हृदयमस्ति, तत्रैव प्राणाः प्रतिष्ठिताः, न तदतिरिक्तम्। एषा गायत्री चतुर्भुजा षड्विधा च, तथा ऋचासु कीर्त्यते। एषा हि महिमा, पुरुषः तु एतस्मादपि महान्; सर्वाणि भूतानि तस्यैव पादः, त्रीणि पादाः स्वर्गे अमृताः। स एव ब्रह्म, यद् बाह्यं पुरुषस्याकाशं, तदेव तद् बाह्यं, यच्च अन्तराकाशं, तदेव तद् अन्तराकाशं। यद् हृदयस्याकाशं, तदेव पूर्णं, अचलम्; यः एतद् वेद, सः पूर्णं, अचलं श्रियम् आप्नोति। अस्मिन्नेव हृदये पञ्च दिव्याः सन्धयः सन्ति। यः पूर्वतो मुखः, सः प्राणः, यः चक्षुः, यः सूर्यः; तं तेजसा, अन्नादेन चोपासीत—एवं वेद, स तेजस्वी अन्नादो भवति। यः दक्षिणतो मुखः, स व्यानः, यः श्रोत्रम्, यः चन्द्रमाः; तं श्रीया, यशसा चोपासीत—एवं वेद, सः श्रीमान् यशस्वी च भवति। यः पश्चिमतो मुखः, स अपानः, यः वाक्, यः अग्निः; तं ब्रह्मवर्चसा, अन्नादेन चोपासीत—एवं वेद, सः ब्रह्मवर्चसी अन्नादः भवति। यः उत्तरतो मुखः, सः समानः, यः मनः, यः वर्षा; तं यशसा, मेधया चोपासीत—एवं वेद, स यशस्वी मेधावी च भवति। यः ऊर्ध्वतो मुखः, स उदानः, यः वायुः, यः आकाशः; तं बलवता, महत्या चोपासीत—एवं वेद, स बलवान् महत्तरश्च भवति। एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः, स्वर्गलोकस्य द्वारपालाः; यः एतान् वेद, तस्य कुलं वीर्यवतः जायते, स स्वर्गलोकमाप्नोति। यद् उ तद् ज्योतिः स्वर्गस्य परं व्यपश्यम्, सर्वेषां लोकानाम् उपरि, तदेव एतद् अस्य पुरुषस्य अन्तर्ज्योतिः। तस्य दृष्टिः या, या शरीरं स्पृशन् ऊष्णतां वेत्ति; तस्य श्रोत्रम्, या कर्णौ पिधाय शब्दं गर्जनवद् वा अग्निवद् वा शृणोति—एवं पश्यन्तं शृण्वन्तं चोपासीत; एवं वेद, सः दृष्टिमान् श्रोत्रवान् भवति। सर्वं हि एतद् ब्रह्म, तस्मात् सर्वाणि भूतानि जायन्ते, तेन जातानि जीवन्ति, तदन्ते सन्ति; शान्तेनोपासीत। पुरुषः सङ्कल्पमयः; यथा अस्य सङ्कल्पः, तथा सः इह प्रेत्य भवति; तस्मात् सङ्कल्पं कुर्यात्। तस्य प्राणशरीरः, तेजोमयः, सत्यसङ्कल्पः, आकाशात्मा, कर्मकृद्, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः, शान्तः, अप्रमदः। एष मे आत्मा हृदि, अणीयान् तण्डुलस्य वा श्यामाकस्य वा सर्षपस्य वा श्यामीकस्य वा श्यामीकतण्डुलस्य वा; एष मे आत्मा हृदि, महत्तरः पृथिव्याः, महत्तरः अन्तरिक्षस्य, महत्तरः दिवः, महत्तरः सर्वस्य लोकस्य। सः कर्मकृद्, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः, शान्तः, अप्रमदः; एष मे आत्मा हृदि, एष ब्रह्म; इमात् शरीरात् प्रेत्य, एष्यामीति; यस्यैतस्मिन् न संशयः, तस्मै न संशयः इति शाण्डिल्यः। एष पात्रम्, पृथिवी अधिष्ठानम्, तद् न जीर्यति; दिशः तस्य मालाः, द्यौरस्य शीर्षम्; एतत् पात्रम् पृथिव्याः, तस्मिन् सर्वम् इदं प्रतिष्ठितम्। तस्य, पूर्वा दिशः इषुकृत्, दक्षिणा सहमाना, पश्चिमा राज्ञी, उत्तराः सुभूता, ऊर्ध्वा उदिची; तासां मध्ये वायुः वत्सः; यः वायुम् दिशां वत्सं वेद, न सः पुत्रेषु रोदिति; एवं वेद, न पुत्रेषु रोदामि। अहं निष्कलङ्के पात्रे शरणं गच्छामि; एष, एष, एष, प्राणे शरणं गच्छामि; एष, एष, एष, भूः शरणं गच्छामि; एष, एष, एष, भुवः शरणं गच्छामि; एष, एष, एष, स्वः शरणं गच्छामि। यद् अहम् उक्तवान्—प्राणे शरणं गच्छामि—सर्वम् इदं यदस्ति, प्राण एव; यं यं वेत्ति, तत् सः आप्नोति। यद् भूः शरणं गच्छामि—पृथिव्यां, अन्तरिक्षे, दिवि शरणं गच्छामि; यद् भुवः शरणं गच्छामि—अग्नौ, वायौ, सूर्ये शरणं गच्छामि; यद् स्वः शरणं गच्छामि—ऋग्वेदे, यजुर्वेदे, सामवेदे शरणं गच्छामि—एवं ह्युक्तम्। एष पुरुषः एव यज्ञः; तस्य चतुर्विंशतिवर्षाः प्रातःसवनम्; गायत्र्यः चतुर्विंशतिः अक्षराणि, गायत्रं प्रातःसवनम्; तेन वसवः संबद्धाः; प्राणा एव वसवः, त एव सर्वम् इदं वासयन्ति। यदि तस्मिन्नेव वयसि व्याधिः जायेत, सः एवमुपधत्ते—‘प्राणाः, वसवः, एष मे प्रातःसवनं, एष माध्यन्दिनं सवनम् अस्तु; मा प्राणेषु, वसुषु, यज्ञं विनाशयिषम्।’ इति; सः तस्मात् उत्थाय व्याधिम् अपहत्य तिष्ठति। पञ्चचत्वारिंशद्वर्षाणि तस्य माध्यन्दिनं सवनम्; त्रिष्टुभः पञ्चचत्वारिंशत् अक्षराणि, त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनम्; तेन रुद्राः संबद्धाः; प्राणा एव रुद्राः, त एव सर्वम् इदं रुदन्ति। यदि तस्मिन्नेव वयसि व्याधिः जायेत, सः एवमुपधत्ते—‘प्राणाः, रुद्राः, एष मे माध्यन्दिनं सवनं, एष तृतीयं सवनम् अस्तु; मा प्राणेषु, रुद्रेषु, यज्ञं विनाशयिषम्।’ इति; सः तस्मात् उत्थाय व्याधिम् अपहत्य तिष्ठति। अष्टचत्वारिंशद्वर्षाणि तस्य तृतीयं सवनम्; जगत्यः अष्टचत्वारिंशत् अक्षराणि, जागतं तृतीयं सवनम्; तेन आदित्याः संबद्धाः; प्राणा एव आदित्याः, त एव सर्वम् इदं आददते। यदि तस्मिन्नेव वयसि व्याधिः जायेत, सः एवमुपधत्ते—‘प्राणाः, आदित्याः, एष मे तृतीयं सवनं, एष आयुः अस्तु; मा प्राणेषु, आदित्येषु, यज्ञं विनाशयिषम्।’ इति; सः तस्मात् उत्थाय व्याधिम् अपहत्य तिष्ठति। एवमेतद् महिदासः ऐतरेयः विद्वान् उक्तवान्—‘किं मां व्याधिर् अतीत्य गच्छेत्, योऽहम् एतेन न नियम्ये?’ सः शतषोडशवर्षम् अजीवात्; यः एवं वेद, सः शतषोडशवर्षम् जीवति। यदा नाश्नाति, न पिबति, न रमते—एतानि तस्य दीक्षाः। यदा अश्नाति, पिबति, रमते—एतेन हविष्यमुपैति। यदा हसति, क्रीडति, मैथुनं च गच्छति—एतेन स्तोमगीतिमुपैति। तपः, दानम्, ऋजुता, अहिंसा, सत्यवचनम्—एतानि तस्य दक्षिणाः। यद् वा अश्नाति, वा नाश्नाति, तदेव तस्य द्विजत्वम्; मृत्युः अन्त्यस्नानम्। एवमेतद् घोर आङ्गिरसः कृष्टाय देवकीपुत्राय उक्तवान्—‘त्रिष्णैव शेषा अभवत्।’ अन्ते त्रीणि गृह्णीयात्—‘त्वम् अजरः, त्वम् अमरः, त्वम् प्राणे प्रतिष्ठितः।’ तत्र एते श्लोकौ पठ्येते। एवं, भगवतः उपदेशेन, प्रपञ्चस्य मूलं, आत्मनः स्वरूपं, प्राणानां महत्त्वं, तथा यज्ञस्य पुरुषत्वं च, श्रद्धया, ध्यानपूर्वकं ज्ञातव्यम्। यस्य हृदये एषा विद्या प्रतिष्ठिता, सः एव अमृतत्वं प्राप्नोति।