एवं ब्रह्मविद्यायाः प्रवचनं आरभ्यते। बृहस्पतिः उद्गीथं उपास्य, तस्यैव स्वरूपं चिन्तयामास। वाक् हि बृहती, तस्य अधिपः बृहस्पतिः; तेन उद्गीथं बृहस्पतिरिति मन्यन्ते। अयस्यः अपि उद्गीथं उपास्य, तस्यैव स्वरूपं चिन्तयामास; मुखात् हि अन्नं उपयुज्यते, तेन उद्गीथं अयस्यः इति मन्यन्ते। बकदल्भ्यः उद्गीथस्य तत्त्वं अवगच्छत्; सः नैमिषीयानां उद्गाता अभवत्, तेषां कामानां गायनं अकरोत्। यः एवम् अविनाशी उद्गीथं विदित्वा उपास्ते, तस्य कामानां सिद्धिः भवति; एष आत्मनः सम्बन्धः। देवतानां विषयः—यत् तत्र प्रकाशते, तत् उद्गीथरूपेण उपासनीयम्। स सूर्यः उद्गीथरूपेण उदितः प्राणिनां कृते गायति, तमः भयम् च नुदति। यः एवं वेद, स तमः भयम् च नुदति। एषः इह, सः तत्र—उभौ समानौ। एषः उष्णः, सः अपि उष्णः। एषः स्वरः, सः प्रत्यस्वरः; अतः एषं, तं, अन्यं च उद्गीथरूपेण उपासितव्यम्। व्यानः अपि उद्गीथरूपेण उपासनीयः; यः श्वसति, सः प्राणः; यः निष्वसति, सः अपानः। प्राणापानयोः संधिः व्यानः, व्यानः वाक्। अतः, श्वसननिष्वसनाभ्याम् विना वाक् उच्चारयितुं न शक्यते। वाक् हि संबद्धा; श्वसननिष्वसनाभ्याम् विना ऋचः पाठयितुं न शक्यते। संबद्धं सामन्; अतः श्वसननिष्वसनाभ्याम् विना साम्नः गायनं न शक्यते। सामन् उद्गीथः; अतः श्वसननिष्वसनाभ्याम् विना उद्गीथः उच्चारयितुं न शक्यते। अन्यानि बलानि कर्माणि, यथा अग्निमथनं, अश्वस्य धावनं, दृढधनुर्व्यसनं, श्वसननिष्वसनाभ्याम् विना क्रियन्ते; अतः व्यानः उद्गीथरूपेण उपासनीयः। उद्गीथस्य अक्षराणि उपासनीयानि—‘उद्गीथ’ इति। ‘उद्’ प्राणः, येन प्राणीरोहति; ‘गि’ वाक्, ‘गिर्’ इति वाक्; ‘थ’ अन्नम्, सर्वं अन्ने प्रतिष्ठितम्। दिवः ‘उद्’, अन्तरिक्षं ‘गि’, पृथिवी ‘थ’; सूर्यः ‘उद्’, वायुः ‘गि’, अग्निः ‘थ’; सामवेदः ‘उद्’, यजुर्वेदः ‘गि’, ऋग्वेदः ‘थ’। वाक् दुहित्र्याः दुग्धं तस्य; यः वाक् दुग्धं वेद, स अन्नवान्, अन्नभुक् भवति, यः उद्गीथस्य अक्षराणि उपास्ते। आशीर्वादं, श्रीं, उपगमं च उपासनीयम्; यं साम्नं स्तोतुम् इच्छेत्, तं साम्नं उपासेत्। यं ऋचं स्तोतुम् इच्छेत्, तं ऋचं उपासेत्; यं ऋषिं, तं ऋषिं; यं देवतां स्तोतुम् इच्छेत्, तां देवतां उपासेत्। यां छन्दः स्तोतुम् इच्छेत्, तां छन्दः; यां स्तोमं, तं स्तोमं; यां दिशं, तां दिशं उपासेत्। अन्ते आत्मनं उपगम्य, कामं चिन्तयन्, जागरूकः स्तोतव्यम्; तस्य कामः सिद्धः, यतः सः तस्मिन्कामे स्तोतवान्—सः तस्मिन्कामे स्तोतवान्। ‘ओम्’ इति अक्षरं उद्गीथरूपेण उपासनीयम्; गायनकाले ‘ओम्’ गाय्यते। तत्र व्याख्यानम्—देवाः मृत्युभयात् त्रिविधविद्यायाम् प्रविश्य, छन्दोभिः आवृत्य, छन्दसाम् सारं साररूपेण उपगच्छन्। मृत्युः तान् जलस्थमीनवत् पश्यति; ऋच्, सामन्, यजुः, तेषु मृत्युः निरीक्षते। तद्विज्ञाय, ऋच्, सामन्, यजुः अतिक्रम्य, शब्दे प्रविशन्ति। यदा ऋच् प्राप्तः, ‘ओम्’ इत्येतैः अतिक्रान्तः; एवं साम्ना, यजुषा अपि। एषः शब्दः, एतत् अक्षरम् अमृतम्, अभयम्। तत्र प्रविश्य, देवाः अमृताः, अभयाः अभवन्। यः एवं वेद, सः अमृतं, अभयं शब्दं प्रविश्य, देववत् अमृतः भवति। उद्गीथः प्रणवः; प्रणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः; प्रणवः ‘ओम्’ इति शब्दयति। कौषीतकिः पुत्रं प्रति—‘एषमेव उपगम्य, त्वमेव मेऽसि; रश्मीन् प्रतिनय, बहवः भविष्यन्ति’ इति देवतानां विषयः। आत्मनः विषयः—प्रधानः प्राणः उद्गीथरूपेण उपासनीयः; सः ‘ओम्’ शब्दयति। कौषीतकिः पुत्रं प्रति—‘एषमेव उपगम्य, त्वमेव मेऽसि; प्राणान् गाय, बहवः भविष्यन्ति’ इति। उद्गीथः प्रणवः; प्रणवः उद्गीथः। यदि होतृः अन्यत्र आरभ्य पाठयति, सः उद्गीथं पुनः पुनः संगृह्णाति। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। एषः अग्निः, तत् सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। एषः अन्तरिक्षम्, तत् सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। एषः द्यौः, सूर्यः तत् सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। तारेषु, चन्द्रः सामन्। सूर्यस्य यत् श्वेतं तेजः, तत् सामन्; यत् नीलं, कृष्णं, तत् सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। सूर्यस्य यत् श्वेतं तेजः, तत् सामन्; यत् नीलं, कृष्णं, तत् सामन्। सूर्ये यः हिरण्यमयः पुरुषः दृश्यते—हिरण्यमयदंष्ट्रः, हिरण्यमयकेशः, पादाग्रात् शिरसः पर्यन्तं हिरण्यमयः। तस्य नेत्रे सूर्यनिष्पन्नपद्मवत्; नाम उदिति। सः सर्वपापात् उदेति; यः एवं वेद, सः सर्वपापात् उदेति। तस्य गण्डयोः ऋच्, सामन्; अतः उद्गीथः, अतः गायकोऽस्य गायति। सः परलोकानां, देवतानां कामानां च कर्ता; देवतानां विषयः। आत्मनः विषयः—वाक् ऋक्, प्राणः सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। वाक् तद्रूपम्, प्राणः तस्य सारः—एवं सामन्। नेत्रं ऋक् सारः, सामन् तत्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। नेत्रं तद्रूपम्, सामन् तस्य सारः। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। कर्णं तद्रूपम्, मनः तस्य सारः—एवं सामन्। नेत्रस्य यत् श्वेतं तेजः, तत् ऋक्; यत् नीलं, कृष्णं, तत् सामन्। सामन् ऋचि प्रतिष्ठितम्; अतः साम्नः ऋचि गायनम्। नेत्रस्य यत् श्वेतं तेजः, तत् ऋक्; यत् नीलं, कृष्णं, तत् सामन्। नेत्रे यः पुरुषः दृश्यते, सः ऋक्, तत् सामन्, तत् उक्तम्, तत् यजुः, तत् ब्रह्म। तस्य रूपं, यथारूपम्; छायावद्, तस्य छाया; यथानाम, तस्य नाम। सः, यानि लोकानि अधः, तान् अधिपति, मानवकामान् अपि। वीणायाः गायका, तं गायन्ति; अतः धनगायका इति कथ्यन्ते। एवं चान्दोग्य उपनिषदि उद्गीथस्य विविधोपासनाः, तत्त्वानि, देवता-आत्मनः सम्बन्धः, अक्षराणां महिमा, कामसिद्धिः, अमृतत्वं च उपदिश्यन्ति।