सन् कदाचित् ऋषयो ब्रह्मविद्यायाः गूढार्थं विविच्य, सांमानां तत्त्वं विवृण्वन्, यथाक्रमं चैतत् आख्यानं प्रवदन्ति। यः अग्नौ मन्थनं करोति, तस्य हिङ्कारः इति; यदा धूमः जायते, सः प्रस्तावः; यदा अग्निः प्रज्वलति, सः उद्गीथः; यदा अंगाराः सन्ति, सः प्रतिहारः; यदा शम्यति, सः निधानम्; यदा पूर्णतः शम्यति, सः निधानम्; एतत् सर्वं अग्नौ प्रविष्टम्। यः एवं रथन्तरं अग्नौ प्रविष्टं वेद, सः ब्रह्म तेजस्वी भवति, अन्नं भुङ्क्ते, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; अग्निं प्रति जलं न पिबेत्, न तु तत्र तिर्यक् थूलेत्—एषा नियमः। यः संवादं करोति, सः हिङ्कारः; यः प्रकाशयति, सः प्रस्तावः; यः स्त्रीणि सह शय्यां करोति, सः उद्गीथः; पुनः शय्यां करोति, सः प्रतिहारः; कालः यति, सः निधानम्; यः पारं गच्छति, सः निधानम्; एतत् सर्वं दम्पत्योः प्रविष्टम्। यः एवं वामदेव्यं दम्पत्योः प्रविष्टं वेद, सः संयुक्तः भवति; संयोगात् सन्ततिर्भवति; पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; स्त्रीं न वर्जयेत्—एषा नियमः। उदयः हिङ्कारः, पूर्वाह्नः प्रस्तावः, मध्याह्नः उद्गीथः, अपराह्नः प्रतिहारः, सन्ध्या निधानम्; एतत् सर्वं सूर्ये प्रविष्टम्। यः एवं बृहद् साम सूर्ये प्रविष्टं वेद, सः तेजस्वी भवति, अन्नं भुङ्क्ते, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; दीप्यमानं सूर्यं न निन्देत्—एषा नियमः। मेघः संह्रियते—हिङ्कारः; मेघः उत्पद्यते—प्रस्तावः; वर्षति—उद्गीथः; विद्युत् गर्जति—प्रतिहारः; शम्यति—निधानम्; एतत् सर्वं वर्षमेघे प्रविष्टम्। यः एवं वैरूपं साम वर्षमेघे प्रविष्टं वेद, सः विकृतसंपन्नं पशुं प्राप्नोति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; वर्षन्तं मेघं न निन्देत्—एषा नियमः। वसन्तः हिङ्कारः, ग्रीष्मः प्रस्तावः, वर्षा उद्गीथः, शरद् प्रतिहारः, हेमन्तः निधानम्; एतत् सर्वं ऋतुषु प्रविष्टम्। यः एवं वैराजं साम ऋतुषु प्रविष्टं वेद, सः सन्ततिपशुतेजसा दीप्तः भवति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; ऋतून् न निन्देत्—एषा नियमः। भूमिः हिङ्कारः, अन्तरिक्षम् प्रस्तावः, द्यौः उद्गीथः, दिशः प्रतिहारः, समुद्रः निधानम्; एतत् सर्वं लोकेषु प्रविष्टम्। यः एवं शाक्वरी साम लोकेषु प्रविष्टं वेद, सः लोकैः युक्तः भवति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; लोकान् न निन्देत्—एषा नियमः। अजः हिङ्कारः, मेषः प्रस्तावः, गौः उद्गीथः, अश्वः प्रतिहारः, पुरुषः निधानम्; एतत् सर्वं पशुषु प्रविष्टम्। यः एवं रेवती साम पशुषु प्रविष्टं वेद, सः पशुभिः युक्तः भवति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; पशून् न निन्देत्—एषा नियमः। केशः हिङ्कारः, त्वक् प्रस्तावः, मांसम् उद्गीथः, अस्थि प्रतिहारः, मज्जा निधानम्; एतत् सर्वं अङ्गेषु प्रविष्टम्। यः एवं यज्ञायज्ञीयं साम अङ्गेषु प्रविष्टं वेद, सः समग्राङ्गः भवति, किञ्चिदङ्गं न विफलयति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; वर्षे मज्जां न भुङ्क्ते—एषा नियमः, अथवा मज्जां न भुङ्क्ते। अग्निः हिङ्कारः, वायुः प्रस्तावः, सूर्यः उद्गीथः, तारा प्रतिहारः, चन्द्रः निधानम्; एतत् सर्वं देवेषु प्रविष्टम्। यः एवं राजनं साम देवेषु प्रविष्टं वेद, सः लोकं, सृष्टिं, देवैः सह संयोगं प्राप्नोति, पूर्णायुः प्राप्नोति, दीर्घजीवी भवति, पुत्रपशुभिः महान् भवति, कीर्त्या च महान्; ब्राह्मणान् न निन्देत्—एषा नियमः। त्रैविद्यं हिङ्कारः, त्रयो लोका प्रस्तावः, अग्निवायुसूर्याः उद्गीथः, तारापक्षिरश्मयः प्रतिहारः, सर्पगन्धर्वपितरः निधानम्; एष साम सर्वस्मिन् प्रविष्टम्। यः एवं साम सर्वस्मिन् प्रविष्टं वेद, सः सर्वः भवति। "यद् पञ्चविधं त्रयत्रयम्, तस्मात् न किञ्चिद् ज्यायान् नातिशयः।" यः तद् वेद, सः सर्वं वेद; सर्वदिशः तं नमन्ति; "अहं सर्वमस्मि" इति सदा चिन्तयेत्—एषा नियमः। विनर्दि साम्नि पशून् इच्छन्, देवेषु अग्न्युद्गीथः, प्रजापत्यनिरुक्तः, सोमनिर्दुक्तः, वायौ मृदुः श्लक्ष्णः, इन्द्रे श्लक्ष्णः दृढः, बृहस्पतौ क्रौञ्चः, वरुणे अपध्वान्तः; सर्वान् पूजयेत्, केवलं वारुणं वर्जयेत्। देवाय गायन् "अमृतत्वं प्राप्नुयाम्" इति चिन्तयेत्; पितृभ्यः "स्वधां प्राप्नुयाम्"; मनुष्येभ्यः "आशां प्राप्नुयाम्"; पशुषु "तृणोदकं प्राप्नुयाम्"; यजमानाय "स्वर्गं प्राप्नुयाम्"; आत्मनः "अन्नं प्राप्नुयाम्"; मनसा स्मृत्वा, अच्युतया स्तौति। सर्वा स्वराः इन्द्रस्य रूपम्; सर्वा तापाः प्रजापतेः रूपम्; सर्वा स्पर्शाः मृत्योर् रूपम्। स्वराः पृष्टः, "इन्द्रे शरणं गृहीतवान्, स उत्तरं दास्यति" इति ब्रूयात्। तापाः पृष्टः, "प्रजापतौ शरणं गृहीतवान्, स पालयिष्यति" इति ब्रूयात्। स्पर्शाः पृष्टः, "मृत्यौ शरणं गृहीतवान्, स उपभोगं करिष्यति" इति ब्रूयात्। स्वराः घोषवन्तः बलवन्तः इति वर्णयेत्, "बलं इन्द्राय समर्पयामि" इति; तापाः श्रेष्ठाः, अनवर्तिताः, प्रकटाः इति वर्णयेत्, "आत्मानं प्रजापतये समर्पयामि" इति; स्पर्शाः सूक्ष्माः, अनधिष्ठिताः इति वर्णयेत्, "आत्मानं मृत्योर् अपहृत्य" इति। त्रीणि धर्मस्य स्तम्भानि—यज्ञः, अध्ययनं, दानम्—प्रथमः; तपः—द्वितीयः; तृतीयः—गुरुकुले शिष्यत्वेन वासः, समर्पणम्। सर्वे पुण्यलोकान् ददाति, ब्रह्मनिष्ठः अमृतत्वं प्राप्नोति। प्रजापतिः लोकान् तापयित्वा, तस्मात् त्रैविद्यं प्रवहति; तं तापयित्वा, तस्मात् "भूः, भुवः, स्वः" इत्येतानि अक्षराणि प्रवहन्ति। तानि तापयित्वा, तस्मात् "ॐ" अक्षरम् अभवत्। यथा किलकः सर्वाणि पत्राणि धारयति, एवं "ॐ" सर्वं वाङ् धारयति; "ॐ" एव सर्वमिदम्। ब्रह्मविदः वदन्ति—प्रातः सवने वसुभ्यः, मध्याह्ने रुद्रभ्यः, तृतीयं सवनं आदित्यादिभ्यः। तत्र यजमानस्य लोकः कः? यदि न वेद, कथं आचरति? यदि वेद, तदनुसारं आचरति। प्रातः सवने, वेदीं कृत्वा, गार्हपत्याग्नेः उत्तरं, पृष्ठं स्थापयित्वा, वासव साम गायति। "हे लोकद्वारविप्र, त्वां पश्येम, हे तेजस्विन्। हुं आ ज्या यो आ।" इति। तदनन्तरं अर्पणं कुर्यात्—"अग्नये भूमेः रक्षित्रे, लोकस्य रक्षित्रे नमः। यजमानाय लोकं प्राप्नुयाम्। एष यजमानस्य लोकः; अहं अस्मि।" इति। तत्र यजमानः आयुः अतिक्रम्य, "स्वाहा, विघ्नं अपाकर्ष" इति उक्त्वा, उत्थायति। वसवः प्रातः सवनं ददाति। मध्याह्ने सवने, वेदीं कृत्वा, अग्नीध्राग्नेः उत्तरं, पृष्ठं स्थापयित्वा, रौद्र साम गायति। "हे लोकद्वारविप्र, त्वां पश्येम, हे वीर। हुं आ ज्या यो आ।" इति। तदनन्तरं अर्पणं कुर्यात्—"वायवे अन्तरिक्षस्य रक्षित्रे, लोकस्य रक्षित्रे नमः। यजमानाय लोकं प्राप्नुयाम्। एष यजमानस्य लोकः; अहं अस्मि।" इति। तत्र यजमानः आयुः अतिक्रम्य, "स्वाहा, विघ्नं अपाकर्ष" इति उक्त्वा, उत्थायति। रुद्राः मध्याह्न सवनं ददाति। एवं ऋषयः सांमानां गूढं तत्त्वं, विश्वस्य प्रविष्टं ब्रह्म, जीवनस्य नियमं च, श्रद्धया उपदिशन्ति।