शृणुत, साधकाः, सान्द्रया श्रद्धया चैतन्यगर्भं साम्न उपनिषदं कथयामि। अयं लोको हाकारः, वायुः इकारः, चन्द्रमाः कारः, आत्मा हकारः, अग्निः ईकारः इति सम्यग् उपदिष्टम्। सूर्यः ऊकारः, आह्वानं एकारः, सर्वे देवाः औहोयिकारः, प्रजापतिः हिङ्कारः, प्राणः स्वरः, अन्नं या, वाक् विराडिति। स्तोभः संचरः, हुंकारः इति च। यः एषां साम्नाम् उपनिषदं वेद, तस्य वाचः क्षीरवत् दुह्यते; स अन्नवान् भवति, अन्नाद् भवति। साम्नः सर्वस्योपासना शुभा इति; यत् शुभं तद् साम, अशुभं तद् न साम इति विद्वांसः वदन्ति। यः साम्ना उपगच्छति, स सम्यग् उपगच्छतीति; यः न साम्ना उपगच्छति, स न सम्यग् उपगच्छतीति। "साम नः" इति यदा शुभं तदा "शुभं नः" इति वदन्ति; "न साम नः" इति यदा अशुभं तदा "न शुभं नः" इति वदन्ति। यः एवं विद्वान् अशुभं साम्नम् उपास्ते, तं पापाः अपि जनाः उपगच्छन्ति, नमन्ति च। पञ्चविधं साम यः लोकेषु उपास्ते, पृथ्वी हिङ्कारः, अग्निः प्रस्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, सूर्यः प्रतिहारः, द्यौः निधनम् इति। अधस्तात्—द्यौः हिङ्कारः, सूर्यः प्रस्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, अग्निः प्रतिहारः, पृथ्वी निधनम् इति। एवं यो वेद, तस्योर्ध्वाधः लोका अवाप्तव्या भवन्ति। वृष्टिषु पञ्चविधं साम उपास्यते—पूर्ववातः हिङ्कारः, मेघः प्रस्तावः, वर्षति स उद्गीथः, विद्युत् गर्जनं प्रतिहारः, संचितं निधनम् इति। एवं यो वेद, तस्य कृते वृष्टिः वृष्यते। सर्वासु आपः पञ्चविधं साम उपास्यते—मेघः हिङ्कारः, वर्षा प्रस्तावः, प्राचीः सरितः उद्गीथः, प्रतीचीः प्रतिहारः, निधनम् इति। एवं यः वेद, स आपो न जहाति, आपमयः भवति। ऋतुषु पञ्चविधं साम उपास्यते—वसन्तः हिङ्कारः, ग्रीष्मः प्रस्तावः, वर्षाः उद्गीथः, शरद् प्रतिहारः, हेमन्तः निधनम् इति। एवं यः वेद, स ऋतून् प्राप्नोति, ऋतुमान् भवति। पशुषु पञ्चविधं साम उपास्यते—अजा हिङ्कारः, अवयः प्रस्तावः, गावः उद्गीथः, अश्वाः प्रतिहारः, मनुष्यः निधनम् इति। एवं यः वेद, तस्य पशवः आगच्छन्ति, स पशुमान् भवति। प्राणेषु परमं पञ्चविधं साम उपास्यते—प्राणः हिङ्कारः, वाक् प्रस्तावः, चक्षुः उद्गीथः, श्रोत्रं प्रतिहारः, मनः निधनम् इति। एवं यः वेद, स परमं प्राप्नोति, परमांल्लोकान् जयति। सप्तविधं साम वाचि उपास्यते—यत् वाचि "हुम्" तद् हिङ्कारः, यत् निष्क्रामति तद् प्रस्तावः, यत् आगच्छति तद् आदिः, यद् उदेति तद् उद्गीथः, यद् प्रतिनिवर्तते तद् प्रतिहारः, यद् समीपं गच्छति तद् उपद्रवः, यद् समाप्तिं गच्छति तद् निधनम् इति। एवं यः वेद, तस्य वाचः क्षीरवत् दुह्यते, स अन्नवान् अन्नाद् भवति। अथ सूर्ये सप्तविधं साम उपास्यते—सर्वं साम्ना "एतु मे प्रतिनिवर्तताम्" इति सम्पूर्णेन। तस्मिन्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि। सूर्यस्य पूर्वोदये हिङ्कारः, तस्मिन् पशवः प्रतिष्ठिताः, ते हिङ्कारग्रहिणः। आद्ये उदये प्रस्तावः, तस्मिन् मनुष्याः प्रतिष्ठिताः, ते प्रस्तावग्रहिणः। संमिश्रणे आदिः, तस्मिन् पक्षिणः प्रतिष्ठिताः, ते आदिग्रहिणः। मध्याह्ने उद्गीथः, तस्मिन् देवाः प्रतिष्ठिताः, ते उद्गीथग्रहिणः। मध्याह्नोत्तरकाले प्रतिहारः, तस्मिन् कुशाः प्रतिष्ठिताः, ते प्रतिहारग्रहिणः। अपराह्णे उपद्रवः, तस्मिन् मृगाः प्रतिष्ठिताः, ते उपद्रवग्रहिणः। प्रथमास्तमये निधनम्, तस्मिन् पितरः प्रतिष्ठिताः, ते निधनग्रहिणः। एवं सूर्यं सप्तविधं सामोपास्ते। अथ सप्तविधं साम आत्मन्य् एव माप्य मृत्युम् अतिक्रान्तम् उपास्यते—हिङ्कारः त्र्यक्षरः, प्रस्तावः त्र्यक्षरः, आदिः द्व्यक्षरः, प्रतिहारः चतुरक्षरः, उद्गीथः त्र्यक्षरः, उपद्रवः चतुरक्षरः, निधनम् त्र्यक्षरः; सर्वाणि द्वाविंशतिः अक्षराणि भवन्ति। एकविंशत्या सूर्यं प्राप्नोति, द्वाविंशत्या तम् अतिक्रामति, स वै स्वर्गः, स दुःखमुक्तः लोकः। एवं यः वेद, स सूर्यस्य जयम् आप्नोति, तम् अतिक्रम्य विजयी भवति। मनः हिङ्कारः, वाक् प्रस्तावः, चक्षुः उद्गीथः, श्रोत्रं प्रतिहारः, प्राणः निधनम्—एषा गायत्री प्राणेषु प्रविष्टा। यः एवं वेद, स आयुष्मान् भवति, पूर्णायुः, दीर्घायुर्भवति, प्रजया पशुभिश्च महान् भवति, कीर्त्या महान् भवति, मनसा महान् भवति—एष धर्मः। एवं, साम्न उपनिषत्सु एषा गूढा रहस्यानि प्रतिपाद्यन्ते, यः श्रद्धया, ज्ञानपूर्वकं, एवं उपास्ते, स सर्वं प्राप्नोति, सर्वमयः च भवति।