एकदा देवाः तथा दानवाः, प्रजापतेः पुत्राः, समागत्य उद्गीथं गृह्णन्ति स्म। देवाः उद्गीथमादाय, "अनेन वयं तान् विजेष्यामः," इति अभिप्रायं कृतवन्तः। तदनन्तरं ते उद्गीथं नासिकायाः प्राणरूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं दुष्टेन आघातयन्ति स्म; तेन कारणेन जनः सुगन्धं दुर्गन्धं च घ्राणयति, यतः सः दुष्टेन आघातितः। ततः देवाः उद्गीथं वाचरूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं दुष्टेन आघातयन्ति स्म; अतः जनः सत्यम् असत्यम् च भाषते, यः दुष्टेन आघातितः। पुनः देवाः उद्गीथं नेत्ररूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं दुष्टेन आघातयन्ति स्म; अतः जनः प्रियं अप्रियं च पश्यति, यः दुष्टेन आघातितः। तदनन्तरं देवाः उद्गीथं श्रोत्ररूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं दुष्टेन आघातयन्ति स्म; अतः जनः श्रवणीयं अश्रवणीयं च शृणोति, यः दुष्टेन आघातितः। ततः देवाः उद्गीथं मनसः रूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं दुष्टेन आघातयन्ति स्म; अतः जनः चिन्तनीयम् अचिन्तनीयम् च चिन्तयति, यः दुष्टेन आघातितः। शेषे, देवाः उद्गीथं मुख्यप्राणरूपेण उपासितवन्तः। दानवाः तं आघातयन्ति स्म, किन्तु तं न विनाशयितुं शेकुः; यथा शिलां आघात्य न भङ्गः सम्भवति, एवं सः अविनाश्यः। यः एवं विद्वान्, तस्य प्रति दुष्टं इच्छन् वा आघातयन्, शिलां आघातयति इव भवति। यः पापं निर्बाध्य उद्गीथं ज्ञातवान्, सः न सुगन्धं न दुर्गन्धं वेत्ति; तेन एव अन्नपानं कृत्वा अन्यान् प्राणान् धारयति। अन्ते तद्विज्ञाय, सः तदन्वितः प्रयाति। अङ्गिरसः उद्गीथमिदं उपासितवान्, अङ्गानां सारं इति मन्यन्ते। बृहस्पतिः उद्गीथमिदं उपासितवान्, तं बृहस्पतिं मन्यन्ते, यतः वाक् बृहती, अस्याः स्वामी सः। आयस्यः उद्गीथमिदं उपासितवान्, तं आयस्यं मन्यन्ते, यतः मुखात् अन्नं खाद्यते। बकदल्भ्यः उद्गीथमिदं अवगतवान्; सः नैमिषीयानां उद्गातरः अभवत्, तेषां कामान् गायन्। यः एवं विद्वान्, अविनाश्यं उद्गीथं उपासते, तस्य कामाः पूर्णाः भवन्ति; एष आत्मनः विषयः। देवतासम्बन्धे, यत् तत्र दीप्तिमान् अस्ति, तद् उद्गीथरूपेण उपासनीयम्। स सूर्यः उद्गीथरूपेण उदयति, सर्वभूतानां कृते गायति। उदयन् तमः भयम् च नुदति; एवं विद्वान् तमः भयम् च नुदयिता भवति। अयं च तत्र च एक एव; अयं उष्णः, तत्रापि उष्णः; अयं स्वरः, तत्र प्रत्यस्वरः। अतः तत्र, अत्र, अन्यत्र च उद्गीथरूपेण उपासनीयम्। व्याने उद्गीथरूपेण उपासनीयम्; यः श्वसति सः प्राणः, यः निष्वसति सः अपानः। प्राणापानयोः संधिः व्यानः, व्यानः वाक्। अतः श्वसननिष्वसनं विना वाक् न भवति। वाक् तु संयुक्ता; अतः श्वसननिष्वसनं विना ऋच् न पठनीयः। संयुक्तं साम, अतः श्वसननिष्वसनं विना साम न गायनीयम्। साम उद्गीथः; अतः श्वसननिष्वसनं विना उद्गीथः न गायनीयः। अन्यानि शक्तिकर्माणि अपि, यथा अग्निमन्थनम्, अश्वस्य धावनम्, दृढधनुर्विकर्षणम्, श्वसननिष्वसनं विना क्रियन्ते। अतः व्यानः उद्गीथरूपेण उपासनीयः। उद्गीथस्य अक्षराणि उपासनीयानि—"उद्गीथ" इत्यस्य "उद्" प्राणः, यतः प्राणेन उत्थानम्; "गी" वाक्, यतः "गीर्" वाक्; "थ" अन्नम्, यतः अन्ने सर्वम् प्रतिष्ठितम्। "उद्" स्वर्गः, "गी" अन्तरिक्षम्, "थ" पृथिवी; "उद्" सूर्यः, "गी" वायु:, "थ" अग्निः; "उद्" सामवेदः, "गी" यजुर्वेदः, "थ" ऋग्वेदः। वाक् दुह्यते गवामिव; यः वाक्-दोहनं जानाति, सः अन्नवान् अन्नादः च भवति, यः उद्गीथस्य अक्षराणि उपासते। शुभं, समृद्धिं, अभिगमनं च उपासनीयम्। यं सामं स्तोतुमिच्छेत्, तस्मिन्नेव सामे आश्रयः। यं ऋचं स्तोतुमिच्छेत्, तस्मिन्नेव ऋचे; यं ऋषिं, तस्मिन्नेव ऋषौ; यं देवतां स्तोतुमिच्छेत्, तस्मिन्नेव देवतायाम्। यां छन्दः, तस्मिन्नेव छन्दसि; यं स्तोमम्, तस्मिन्नेव स्तोमे। यां दिशं स्तोतुमिच्छेत्, तस्मिन्नेव दिशि। अन्ते आत्मनं उपगम्य, स्वकामं चिन्तयन्, जाग्रन् स्तोतव्यः; यदा तस्य कामः पूर्णः भवति, तदा सः तस्मिन्कामे स्तोतवान्। "ॐ" इत्येतत् उद्गीथरूपेण उपासनीयम्; यतः गायन् "ॐ" गायति। तस्य व्याख्यानमिदम्। देवाः मृत्युं भीत्वा त्रिविधविद्यायाम् प्रविष्टवन्तः; छन्दोभिः आच्छादितवन्तः। छन्दसां सारः छन्दसां सारः। तत्र मृत्युर्मीन इव जलस्थं पश्यति स्म; ऋच्, साम, यजुः मध्ये मृत्युं पश्यति स्म। तद् ज्ञात्वा देवाः ऋच्, साम, यजुः अतीत्य शब्दे प्रविष्टवन्तः। यदा ऋचं प्राप्तः, "ॐ" इत्यनेन तं अतीत्य गच्छति; एवं साम, यजुः अपि। एष शब्दः, एष अक्षरः अमृतः, अभयः। तं प्रविश्य, देवाः अमृताः अभयाः च अभवन्। यः एवं विद्वान्, एष अक्षरः गायति, सः अमृतं अभयं शब्दं प्रविश्य, देववत् अमृतः भवति। उद्गीथः प्रणवः; प्रणवः उद्गीथः। स सूर्यः उद्गीथः; एष प्रणवः, यः "ॐ" इत्येव शब्दयति। कौषीतकि: पुत्रं प्रति, "एवमेनम् उपगच्छामि; अतः त्वमेव मम," इति उक्तवान्। "ते बहवः स्युः, तव तेजांसि निवर्तय," इति देवतासम्बन्धे व्याख्यानम्। आत्मनः सम्बन्धे, मुख्यः प्राणः उद्गीथरूपेण उपासनीयः; यतः सः "ॐ" इत्येव शब्दयति। कौषीतकि: पुत्रं प्रति, "एवमेनम् उपगच्छामि; अतः त्वमेव मम," इति उक्तवान्। "प्राणान् बहून् गाय, मम बहवः स्युः।" उद्गीथः प्रणवः; प्रणवः उद्गीथः। यदि होताः स्थानात् अन्यत्र पाठयति, तदा पुनः पुनः उद्गीथं संगृह्णाति। साम ऋचि निवेशितम्; अतः साम ऋचि गायते। एष अग्निः, तत् साम। साम ऋचि निवेशितम्; अतः साम ऋचि गायते। एष अन्तरिक्षम्, तत् साम। साम ऋचि निवेशितम्; अतः साम ऋचि गायते। एष द्यौः, सूर्यः तत् साम। साम ऋचि निवेशितम्; अतः साम ऋचि गायते। एते तारा:, चन्द्रः तत् साम। एवं चान्दोग्य उपनिषदि उद्गीथस्य महत्त्वं, स्वरूपं, उपासनां च दिव्यं, आत्मन्यपि, देवतासम्बन्धे च, विविधदृष्ट्या उपदिश्य, अन्ते "ॐ" अक्षरस्य अमृतत्वं, अभयत्वं च दर्शयति।