एकदा, छान्दोग्योपनिषदि आचार्यः शिष्येभ्यः ओंकारस्य महत्त्वं प्रवदति स्म। स उवाच—ओंकारमिदं ध्यायेत्, यतः उद्गीथं गायन्ति तेनैव ओंकारेण; तस्य व्याख्यानं प्रवक्ष्यामि। सर्वेषां प्राणिनां सारः अस्ति; भूमेः सारः आपः, आपां सारः ओषधयः, ओषधीनां सारः पुरुषः, पुरुषस्य सारः वाक्, वाचः सारः ऋग्वेदः, ऋग्वेदस्य सारः सामवेदः, साम्नः सारः उद्गीथः। एष उद्गीथः सर्वेषां साराणां श्रेष्ठतमः, परमः, अष्टमः च। कः एषः? कः ऋग्वेदः? कः सामवेदः? कः उद्गीथः? इति संशयः जायते। ओंकारः सामवेदः, उद्गीथः अपि तदेव; अयं द्वन्द्वः—वाक् च प्राणः च, ऋग्वेदः च सामवेदः च। अयं द्वन्द्वः; ओंकारे अस्मिन् संयोगः सञ्जायते। द्वौ यदा संयोगं कुर्वतः, तदा परस्परस्य कामं पूरयतः। यो एवं विदित्वा ओंकारं उद्गीथरूपेण ध्यायति, स कामपूरकः भवति। अयं अक्षरः अनुमतिः—यद् यत् अनुमन्यते, तद् ओंकारेण उच्यते। अयं पूर्णता; अनुमतिः पूर्णता। यो एवं विदित्वा ओंकारं उद्गीथरूपेण ध्यायति, स कामपूरकः भवति। एतेन त्रिविधं विद्या तिष्ठति—ओंकारं पाठयन्ति, ओंकारं घोषयन्ति, ओंकारं उद्गीथरूपेण गायन्ति। अयं ओंकारस्य पूज्यत्वाय, महत्त्वाय, सारत्वाय। एतेन, यः जानाति वा, न जानाति वा, तयोः फलं भिन्नं; ज्ञानं च अज्ञानं च पृथक्। यत् ज्ञानपूर्वकं, श्रद्धया, उपनिषदा च कृतं, तत् अधिकं बलवत्तरम् भवति। एवं ओंकारस्य व्याख्यानं समाप्तम्। एकदा देवाः असुराः च, प्रजापतेः पुत्राः, एकत्र समागच्छन्। देवाः उद्गीथं गृह्णन्तः, 'एतेन वयं असुरान् जयिष्यामः' इति। ते उद्गीथं नासिकायाः प्राणरूपेण ध्यायन्। असुराः तं दुष्टेन आघातयन्; तस्मात् सुगन्धं दुर्गन्धं च जिघ्रति, यतः तद् दुष्टेन आहतम्। ततः ते उद्गीथं वाचरूपेण ध्यायन्। असुराः तं दुष्टेन आघातयन्; तस्मात् सत्यं मिथ्या च भाषते, यतः तद् दुष्टेन आहतम्। ततः ते उद्गीथं नेत्ररूपेण ध्यायन्। असुराः तं दुष्टेन आघातयन्; तस्मात् प्रियं अप्रियं च पश्यति, यतः तद् दुष्टेन आहतम्। ततः ते उद्गीथं श्रोत्ररूपेण ध्यायन्। असुराः तं दुष्टेन आघातयन्; तस्मात् श्रव्यं अश्रव्यं च शृणोति, यतः तद् दुष्टेन आहतम्। ततः ते उद्गीथं मनसि ध्यायन्। असुराः तं दुष्टेन आघातयन्; तस्मात् चिन्त्यं अचिन्त्यं च चिन्तयति, यतः तद् दुष्टेन आहतम्। ततः ते उद्गीथं मुख्यप्राणरूपेण ध्यायन्। असुराः तं आघातयन्, न तु नाशयितुम् अशक्नुवन्, यथा शिलां ताडयित्वा न भङ्क्तुं शक्यते। यथा शिलां ताडयित्वा न भङ्क्तुं शक्यते, तथा मुख्यप्राणः न नाश्यते। यो एवं विदित्वा जानाति, तं यः दुष्टं इच्छति वा, आघातयति वा, तद् शिलां ताडयित्वा इव भवति। एतेन, पापशुद्धः जनः न गन्धं न दुर्गन्धं च अनुभवति; यतः तेन यद् खादति पिबति च, तेन अन्यान् प्राणान् धारयति। एतद् अन्ते ज्ञात्वा, स प्रस्थानं करोति; अन्ते तद् एव गृह्णाति। अङ्गिरसः एतं उद्गीथं ध्यायन्; एष अङ्गानां सारः इति मन्यन्ते। बृहस्पतिः एतेन उद्गीथं ध्यायन्; एष बृहस्पतिः इति मन्यन्ते, यतः वाक् बृहती, एष तस्य स्वामी। आयस्यः एतेन उद्गीथं ध्यायन्; एष आयस्यः इति मन्यन्ते, यतः मुखेन अन्नं खाद्यते। बकदल्भ्यः एतेन उद्गीथं अवगच्छन्; स नैमिषीयानां उद्गातृ अभवत्, तेषां कामान् गायन्। एवं, यो एवं विदित्वा अक्षरं उद्गीथं आत्मन्येव ध्यायति, तस्य कामपूरणं भवति। देवतासम्बन्धे, यत् तत्र दीप्ति अस्ति, तत् उद्गीथरूपेण ध्यायेत्; उदयन्, प्राणिनां कृते गायति। उदयन्, तमः भयम् च नुदति; यो एवं जानाति, स तमः भयम् च नुदयिता भवति। एषः अयं च, तत्र स्थितः च, समानः; अयं उष्णः, तत्र उष्णः; अयं स्वरः, तत्र प्रत्यस्वरः, इति। तस्मात् अयं, तत्र, अन्यः च उद्गीथरूपेण ध्यायेत्। व्यानेन उद्गीथं ध्यायेत्; यः श्वसति, स प्राणः; यः निष्वसति, स अपानः; प्राण-अपानयोः संधिः व्यानः; व्यानः वाक्। अतः, श्वसनं निष्वसनं विना वाक् न संभवति। वाक् सम्बद्धा; अतः, श्वसनं निष्वसनं विना ऋचः न पाठयितुं शक्यते। सम्बद्धं सामन्; अतः, श्वसनं निष्वसनं विना सामन् न गायितुं शक्यते। साम्नः उद्गीथः; अतः, श्वसनं निष्वसनं विना उद्गीथः न घोषयितुं शक्यते। अन्याः सर्वाः शक्तिकर्मणः, यथा अग्निसंजननम्, अश्वस्य धावनम्, दृढधनुषः निष्कर्षणम्, श्वसनं निष्वसनं विना क्रियन्ते। तस्मात् व्यानं उद्गीथरूपेण ध्यायेत्। उद्गीथस्य अक्षराणि ध्यायेत्—'उद्गीथ' इति; 'उद्' प्राणः, यतः प्राणेनोत्थानम्; 'गी' वाक्, यतः 'गिर्' वाक्; 'थ' अन्नम्, यः अन्ने सर्वम् अधिष्ठितम्। दिवः 'उद्', अन्तरिक्षस्य 'गी', पृथिव्याः 'थ'; सूर्यस्य 'उद्', वायोः 'गी', अग्नेः 'थ'; सामवेदस्य 'उद्', यजुर्वेदस्य 'गी', ऋग्वेदस्य 'थ'। वाक् दुहित्रि गाः; यो वाक् दुहित्रि ज्ञात्वा, स अन्नवान् अन्नादः भवति, एतेषां उद्गीथस्य अक्षराणि ध्यायन्। अनुग्रहं, श्रीं, उपनयनं ध्यायेत्; यं सामन् स्तोतुम् इच्छति, तस्मिन् साम्नि स्थातव्यम्। यं ऋचं, तस्मिन्; यं ऋषिं, तस्मिन्; यं देवतां स्तोतुम् इच्छति, तस्मिन् देवतायाम्। यां छन्दः, तस्मिन्; यं स्तोमं, तस्मिन्; यां दिशं, तस्मिन्। अन्ते आत्मनं उपगम्य, स्वकामं ध्यायन्, जाग्रतः स्तोतव्यम्; यदा तस्य कामः सिध्यति, तदा तेन कामाय स्तुतम्—कामाय स्तुतम्। पुनः, ओंकारं उद्गीथरूपेण ध्यायेत्; यतः गायन्, ओंकारं गायति। तस्य व्याख्यानं—देवाः मृत्युभयं सन्तः त्रिविधायां विद्यायां प्रविश्य, छन्दोभिः आत्मानं आच्छादयन्। छन्दसां सारः तस्य सारः। तत्र मृत्युः तान् जलमध्ये मत्स्यः इव निरीक्ष्यति; ऋच्, सामन्, यजुः च तान् पश्यति। तद् ज्ञात्वा, ते ऋच्, सामन्, यजुः च अतिक्रम्य, शब्दे प्रविशन्ति। यदा ऋच् प्राप्तः, तदा ओंकारेण तं अतिक्रामति; एवं साम्नः, एवं यजुषः। अयं शब्दः, अयं अक्षरः, अमृतः, अभयः। तत्र प्रविश्य, देवाः अमृताः अभयाः च अभवन्।