ਅਥ ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਸ ਸੇਤੁਰ੍ਧृਤਿਰੇषਾਂ ਲੋਕਾਨਾਮਸਮ੍ਭੇਦਾਯ ਨੈਤꣳ ਸੇਤੁਮਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਤਰਤੋ ਨ ਜਰਾ ਨ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਸ਼ੋਕੋ ਨ ਸੁਕृਤਂ ਨ ਦੁष੍ਕृਤꣳ ਸਰ੍ਵੇ ਪਾਪ੍ਮਾਨੋऽਤੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇऽਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾ ਹ੍ਯੇष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਪੁਲ ਹੈ, ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਚੰਗਾ, ਨਾ ਮਾੜਾ ਕੰਮ, ਇਹ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਭ ਪਾਪ ਇੱਥੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤꣳ ਸੇਤੁਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਧਃ ਸਨ੍ਨਨਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਵਿਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ਨਵਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯੁਪਤਾਪੀ ਸਨ੍ਨਨੁਪਤਾਪੀ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤꣳ ਸੇਤੁਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾਪਿ ਨਕ੍ਤਮਹਰੇਵਾਭਿਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਕृਦ੍ਵਿਭਾਤੋ ਹ੍ਯੇਵੈष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ
ਇਸ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਜੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯ ਏਵੈਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣਾਨੁਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਮੇਵੈष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੇषਾꣳ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਕਾਮਚਾਰੋ ਭਵਤਿ
ਜੋ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਯਦ੍ਯਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਹ੍ਯੇਵ ਯੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਤਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇऽਥ ਯਦਿष੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਹ੍ਯੇਵੇष੍ਟ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਵਿਨ੍ਦਤੇ
ਜੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਯਜਨ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਹੋਮ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਲੱਭ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਰਾਯਣਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਹ੍ਯੇਵ ਸਤ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ਤ੍ਰਾਣਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇऽਥ ਯਨ੍ਮੌਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਬ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਹ੍ਯੇਵਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਵਿਦ੍ਯ ਮਨੁਤੇ
ਜੋ 'ਸਤ੍ਰਾਯਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ 'ਮੌਨ' ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਦਨਾਸ਼ਕਾਯਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦੇष ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣਾਨੁਵਿਨ੍ਦਤੇऽਥ ਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦਰਸ਼੍ਚ ਹ ਵੈ ਣ੍ਯਸ਼੍ਚਾਰ੍ਣਵੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਤृਤੀਯਸ੍ਯਾਮਿਤੋ ਦਿਵਿ ਤਦੈਰਂ ਮਦੀਯꣳ ਸਰਸ੍ਤਦਸ਼੍ਵਤ੍ਥਃ ਸੋਮਸਵਨਸ੍ ਪ੍ਰਭੁਵਿਮਿਤꣳ ਹਿਰਣ੍ਮਯਮ੍
ਜੋ 'ਅਨਾਸ਼ਕਾਯਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ 'ਮਿਤਿ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰੋਵਰ ਹਨ: ਆਰਾ ਅਤੇ ਨਿਆ। ਤੀਜਾ, ਇਸ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਐਰਮ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ, ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯ ਏਵੈਤਾਵਰਂ ਚ ਣ੍ਯਂ ਚਾਰ੍ਣਵੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣਾਨੁਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਮੇਵੈष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੇषਾꣳ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਕਾਮਚਾਰੋ ਭਵਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਆਰਾ ਅਤੇ ਨਿਆ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਯਾ ਏਤਾ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਯਾਣਿਮ੍ਨਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਨੀਲਸ੍ਯ ਪੀਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪਿਙ੍ਗਲ ਏष ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਏष ਨੀਲ ਏष ਪੀਤ ਏष ਲੋਹਿਤਃ
ਹੁਣ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਗਲਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ: ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਲਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਇਹ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਲਾਲ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਹਾਪਥ ਆਤਤ ਉਭੌ ਗ੍ਰਾਮੌ ਗਚ੍ਛਤੀਮਂ ਚਾਮੁਂ ਚੈਵਮੇਵੈਤਾ ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਯ ਉਭੌ ਲੋਕੌ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਮਂ ਚਾਮੁਂ ਚਾਮੁष੍ਮਾਦਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਤਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾ ਆਸੁ ਨਾਡੀषੁ ਸृਪ੍ਤਾ ਆਭ੍ਯੋ ਨਾਡੀਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇऽਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਸृਪ੍ਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਤੇ ਉਹ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਕਿਰਣਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤ੍ਯਾਸੁ ਤਦਾ ਨਾਡੀषੁ ਸृਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਂ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ਪਾਪ੍ਮਾ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਤੇਜਸਾ ਹਿ ਤਦਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਤ੍ਰੈਤਦਬਲਿਮਾਨਂ ਨੀਤੋ ਭਵਤਿ ਤਮਭਿਤ ਆਸੀਨਾ ਆਹੁਰ੍ਜਾਨਾਸਿ ਮਾਂ ਜਾਨਾਸਿ ਮਾਮਿਤਿ ਸ ਯਾਵਦਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦਨੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਾਵਜ੍ਜਾਨਾਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?' ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਤ੍ਰੈਤਦਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥੈਤੈਰੇਵ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਕ੍ਰਮਤੇ ਸ ਓਮਿਤਿ ਵਾ ਹੋਦ੍ਵਾ ਮੀਯਤੇ ਸ ਯਾਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯੇਨ੍ਮਨਸ੍ਤਾਵਦਾਦਿਤ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਖਲੁ ਲੋਕਦ੍ਵਾਰਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਪ੍ਰਪਦਨਂ ਨਿਰੋਧੋऽਵਿਦੁषਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ: ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਰੋਕ।
ਤਦੇष ਸ਼੍ਲੋਕਃ। ਸ਼ਤਂ ਚੈਕਾ ਚ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ਤਾਸਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਭਿਨਿਃਸृਤੈਕਾ । ਤਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਨ੍ਨਮृਤਤ੍ਵਮੇਤਿ ਵਿष੍ਵਙ੍ਙਨ੍ਯਾ ਉਤ੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: 'ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਹਨ, ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਹਨ।'
ਯ ਆਤ੍ਮਾਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਜਰੋ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਵਿਜਿਘਤ੍ਸੋऽਪਿਪਾਸਃ ਸਤ੍ਯਕਾਮਃ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯਃ ਸ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਕਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਵਿਦ੍ਯ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ
ਜੋ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੱਚੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸੱਚੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਲੱਭਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਤਦ੍ਧੋਭਯੇ ਦੇਵਾਸੁਰਾ ਅਨੁਬੁਬੁਧਿਰੇ ਤੇ ਹੋਚੁਰ੍ਹਨ੍ਤ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮੋ ਯਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਵਿष੍ਯ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਕਾਮਾਨਿਤੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਹੈਵ ਦੇਵਾਨਾਮਭਿਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਵਿਰੋਚਨੋऽਸੁਰਾਣਾਂ ਤੌ ਹਾਸਂਵਿਦਾਨਾਵੇਵ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸਕਾਸ਼ਮਾਜਗ੍ਮਤੁਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਓ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭੀਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।' ਇੰਦਰ, ਦਿਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਤੇ ਵਿਰੋਚਨ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਆਏ।
ਤੌ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਯ ਏषੋऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਪੁਰੁषੋ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਏष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਥ ਯੋऽਯਂ ਭਗਵੋऽਪ੍ਸੁ ਪਰਿਖ੍ਯਾਯਤੇ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਕਤਮ ਏष ਇਤ੍ਯੇष ਉ ਏਵੈषੁ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਨ੍ਤੇषੁ ਪਰਿਖ੍ਯਾਯਤ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।'
ਉਦਸ਼ਰਾਵ ਆਤ੍ਮਾਨਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਦਾਤ੍ਮਨੋ ਨ ਵਿਜਾਨੀਥਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਤਮਿਤਿ ਤੌ ਹੋਦਸ਼ਰਾਵੇऽਵੇਕ੍ਸ਼ਾਞ੍ਚਕ੍ਰਾਤੇ ਤੌ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਕਿਂ ਪਸ਼੍ਯਥ ਇਤਿ ਤੌ ਹੋਚਤੁਃ ਸਰ੍ਵਮੇਵੇਦਮਾਵਾਂ ਭਗਵ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਾਵ ਆ ਲੋਮਭ੍ਯਃ ਆਨਖੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਮਿਤਿ
ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਭਗਵਨ, ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਖਾਂ ਤੱਕ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।'
ਤੌ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੌ ਸੁਵਸਨੌ ਪਰਿष੍ਕृਤੌ ਭੂਤ੍ਵੋਦਸ਼ਰਾਵੇऽਵੇਕ੍ਸ਼ੇਥਾਮਿਤਿ ਤੌ ਹ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੌ ਸੁਵਸਨੌ ਪਰਿष੍ਕृਤੌ ਭੂਤ੍ਵੋਦਸ਼ਰਾਵੇऽਵੇਕ੍ਸ਼ਾਞ੍ਚਕ੍ਰਾਤੇ ਤੌ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਕਿਂ ਪਸ਼੍ਯਥ ਇਤਿ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੋ, ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾਓ, ਸਿੰਗਾਰ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ।' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?'
ਤੌ ਹੋਚਤੁਰ੍ਯਥੈਵੇਦਮਾਵਾਂ ਭਗਵਃ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੌ ਸੁਵਸਨੌ ਪਰਿष੍ਕृਤੌ ਸ੍ਵ ਏਵਮੇਵੇਮੌ ਭਗਵਃ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੌ ਸੁਵਸਨੌ ਪਰਿष੍ਕृਤਾਵਿਤ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਤੌ ਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤਹृਦਯੌ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਜਤੁਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਾਂ, ਭਗਵਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ, ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ, ਸਿੰਗਾਰ ਕੀਤੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਂ।' 'ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਲ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਤੌ ਹਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚਾਨੁਪਲਭ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਵਿਦ੍ਯ ਵ੍ਰਜਤੋ ਯਤਰ ਏਤਦੁਪਨਿषਦੋ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾ ਵਾਸੁਰਾ ਵਾ ਤੇ ਪਰਾਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ ਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤਹृਦਯ ਏਵ ਵਿਰੋਚਨੋऽਸੁਰਾਞ੍ਜਗਾਮ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹੈਤਾਮੁਪਨਿषਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚਾਤ੍ਮੈਵੇਹ ਮਹਯ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵੇਹ ਮਹਯਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਿਚਰਨ੍ਨੁਭੌ ਲੋਕਾਵਵਾਪ੍ਨੋਤੀਮਂ ਚਾਮੁਂ ਚੇਤਿ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਦਿਵਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਵੇਗਾ।' ਵਿਰੋਚਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਅਸੁਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: 'ਇੱਥੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰੋ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ—ਇਹ ਤੇ ਉਹ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।'
ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯਦ੍ਯੇਹਾਦਦਾਨਮਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਮਯਜਮਾਨਮਾਹੁਰਾਸੁਰੋ ਬਤੇਤ੍ਯਸੁਰਾਣਾꣳ ਹ੍ਯੇषੋਪਨਿषਤ੍ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ਯਾ ਵਸਨੇਨਾਲਙ੍ਕਾਰੇਣੇਤਿ ਸꣳਸ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇਨ ਹ੍ਯਮੁਂ ਲੋਕਂ ਜੇष੍ਯਨ੍ਤੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਦਿੰਦਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਾਂ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਅਸੁਰ ਹੈ।' ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਣਗੇ।
ਏਵਮੇਵੈष ਮਘਵਨ੍ਨਿਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਂ ਤ੍ਵੇਵ ਤੇ ਭੂਯੋऽਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਵਸਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿꣳਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣੀਤਿ ਸ ਹਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿꣳਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣ੍ਯੁਵਾਸ ਤਸ੍ਮੈ ਹੋਵਾਚ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਘਵਨ, ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਹੋਰ ਬੱਤੀ ਦੋ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿ।" ਉਹ ਹੋਰ ਬੱਤੀ ਦੋ ਸਾਲ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਯ ਏष ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮਹੀਯਮਾਨਸ਼੍ਚਰਤ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸ ਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤਹृਦਯਃ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਸ ਹਾਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵ ਦੇਵਾਨੇਤਦ੍ਭਯਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਦ੍ਯਦ੍ਯਪੀਦꣳ ਸ਼ਰੀਰਮਨ੍ਧਂ ਭਵਤ੍ਯਨਨ੍ਧਃ ਸ ਭਵਤਿ ਯਦਿ ਸ੍ਰਾਮਮਸ੍ਰਾਮੋ ਨੈਵੈषੋऽਸ੍ਯ ਦੋषੇਣ ਦੁष੍ਯਤਿ
ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਰਭੈ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਡਰ ਵੇਖਿਆ: ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਵਧੇਨਾਸ੍ਯ ਹਨ੍ਯਤੇ ਨਾਸ੍ਯ ਸ੍ਰਾਮ੍ਯੇਣ ਸ੍ਰਾਮੋ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵੇਵੈਨਂ ਵਿਚ੍ਛਾਦਯਨ੍ਤੀਵਾਪ੍ਰਿਯਵੇਤ੍ਤੇਵ ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਰੋਦਿਤੀਵ ਨਾਹਮਤ੍ਰ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਸ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਪੁਨਰੇਯਾਯ ਤꣳ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਮਘਵਨ੍ਯਚ੍ਛਾਨ੍ਤਹृਦਯਃ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਾਜੀਃ ਕਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਪੁਨਰਾਗਮ ਇਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਤਦ੍ਯਦ੍ਯਪੀਦਂ ਭਗਵਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨ੍ਧਂ ਭਵਤ੍ਯਨਨ੍ਧਃ ਸ ਭਵਤਿ ਯਦਿ ਸ੍ਰਾਮਮਸ੍ਰਾਮੋ ਨੈਵੈषੋऽਸ੍ਯ ਦੋषੇਣ ਦੁष੍ਯਤਿ
ਉਹ, ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਘਵਨ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ। ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਮੁੜ ਆਇਆ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਭਗਵਨ, ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"
ਨ ਵਧੇਨਾਸ੍ਯ ਹਨ੍ਯਤੇ ਨਾਸ੍ਯ ਸ੍ਰਾਮ੍ਯੇਣ ਸ੍ਰਾਮੋ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵੇਵੈਨਂ ਵਿਚ੍ਛਾਦਯਨ੍ਤੀਵਾਪ੍ਰਿਯਵੇਤ੍ਤੇਵ ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਰੋਦਿਤੀਵ ਨਾਹਮਤ੍ਰ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਮਘਵਨ੍ਨਿਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਂ ਤ੍ਵੇਵ ਤੇ ਭੂਯੋऽਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਵਸਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿꣳਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣੀਤਿ ਸ ਹਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿꣳਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣ੍ਯੁਵਾਸ ਤਸ੍ਮੈ ਹੋਵਾਚ
ਸਮਸ੍ਤਃ ਸਂਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸ ਹ ਸ਼ਾਨ੍ਤਹृਦਯਃ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਸ ਹਾਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵ ਦੇਵਾਨੇਤਦ੍ਭਯਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਨਾਹ ਖਲ੍ਵਯਮੇਵꣳ ਸਂਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਾਨਾਤ੍ਯਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਨੋ ਏਵੇਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਨਾਸ਼ਮੇਵਾਪੀਤੋ ਭਵਤਿ ਨਾਹਮਤ੍ਰ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਰਭੈ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਡਰ ਵੇਖਿਆ: ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਉਸ ਲਈ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਤੌ ਹ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿꣳਸ਼ਤਂ ਵਰ੍षਾਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੂषਤੁਸ੍ਤੌ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਕਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਾਵਾਸ੍ਤਮਿਤਿ । ਤੌ ਹੋਚਤੁਰ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਜਰੋ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਵਿਜਿਘਤ੍ਸੋऽਪਿਪਾਸਃ ਸਤ੍ਯਕਾਮਃ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯਃ ਸ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚ ਕਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਵਿਦ੍ਯ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਭਗਵਤੋ ਵਚੋ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ ਤਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਾਵਵਾਸ੍ਤਮਿਤਿ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੀਹ-ਦੋ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੱਚੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸੱਚੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਲੱਭਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ।'
ਅਥ ਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਵ ਦੇਵਾਨੇਤਦ੍ਭਯਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਯਥੈਵ ਖਲ੍ਵਯਮਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਸਾਧ੍ਵਲਂਕृਤੇ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੋ ਭਵਤਿ ਸੁਵਸਨੇ ਸੁਵਸਨਃ ਪਰਿष੍ਕृਤੇ ਪਰਿष੍ਕृਤ ਏਵਮੇਵਾਯਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਧੇऽਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਰਾਮੇ ਸ੍ਰਾਮਃ ਪਰਿਵृਕ੍ਣੇ ਪਰਿਵृਕ੍ਣੋऽਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਮਨ੍ਵੇष ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾਹਮਤ੍ਰ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਡਰ ਵੇਖਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥੱਕਿਆ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜਖਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਖਮੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਸ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਪੁਨਰੇਯਾਯ ਤꣳ ਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਵਾਚ ਮਘਵਨ੍ਯਚ੍ਛਾਨ੍ਤਹृਦਯਃ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਾਜੀਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਵਿਰੋਚਨੇਨ ਕਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਪੁਨਰਾਗਮ ਇਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਯਥੈਵ ਖਲ੍ਵਯਂ ਭਗਵੋऽਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੇ ਸਾਧ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੋ ਭਵਤਿ ਸੁਵਸਨੇ ਸੁਵਸਨਃ ਪਰਿष੍ਕृਤੇ ਪਰਿष੍ਕृਤ ਏਵਮੇਵਾਯਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਧੇऽਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਰਾਮੇ ਸ੍ਰਾਮਃ ਪਰਿਵृਕ੍ਣੇ ਪਰਿਵृਕ੍ਣੋऽਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਮਨ੍ਵੇष ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾਹਮਤ੍ਰ ਭੋਗ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ
ਉਹ, ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਘਵਨ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ। ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਮੁੜ ਆਇਆ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਵੇਂ, ਭਗਵਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥੱਕਿਆ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜਖਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਖਮੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।"
ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। "ਮਘਵਨ, ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ," ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਹੋਰ ਬੱਤੀ ਦੋ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿ।" ਉਹ ਹੋਰ ਬੱਤੀ ਦੋ ਸਾਲ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।