ਯਦ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਤਮਿਵਾਭੂਦਿਤ੍ਯੇਤਾਸਾਮੇਵ ਦੇਵਤਾਨਾਁਸਮਾਸ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਾਞ੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਯਥਾ ਨੁ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਦੇਵਤਾਃ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤ੍ਰਿਵृਦੇਕੈਕਾ ਭਵਤਿ ਤਨ੍ਮੇ ਵਿਜਾਨੀਹੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣਾ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: 'ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਨ੍ਨਮਸ਼ਿਤਂ ਤ੍ਰੇਧਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਯਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠੋ ਧਾਤੁਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੀषਂ ਭਵਤਿ ਯੋ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤਨ੍ਮਾਁਸਂ ਯੋऽਣਿष੍ਠਸ੍ਤਨ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਹਿੱਸਾ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੀਤਾਸ੍ਤ੍ਰੇਧਾ ਵਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸਾਂ ਯਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠੋ ਧਾਤੁਸ੍ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਯੋ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤਲ੍ਲੋਹਿਤਂ ਯੋऽਣਿष੍ਠਃ ਸ ਪ੍ਰਾਣਃ
ਜੋ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੂਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਲਹੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋऽਸ਼ਿਤਂ ਤ੍ਰੇਧਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਯਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠੋ ਧਾਤੁਸ੍ਤਦਸ੍ਥਿ ਭਵਤਿ ਯੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਸ ਮਜ੍ਜਾ ਯੋऽਣਿष੍ਠਃ ਸਾ ਵਾਕ੍
ਜੋ ਅੱਗ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੱਡੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੱਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਹਿੱਸਾ ਬੋਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਮਯਁਹਿ ਸੋਮ੍ਯ ਮਨਃ ਆਪੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜੋਮਯੀ ਵਾਗਿਤਿ ਭੂਯ ਏਵ ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਤ੍ਵਿਤਿ ਤਥਾ ਸੋਮ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ। 'ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸੋਮ੍ਯ ਮਥ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯੋऽਣਿਮਾ ਸ ਉਰ੍ਧ੍ਵਃ ਸਮੁਦੀषਤਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਵਤਿ
ਪਿਆਰੇ, ਦਹੀਂ ਦੇ ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਭਾਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੇਵ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ਼੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯੋऽਣਿਮਾ ਸ ਉਰ੍ਧ੍ਵਃ ਸਮੁਦੀषਤਿ ਤਨ੍ਮਨੋ ਭਵਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਖਾਏ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਭਾਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਁਸੋਮ੍ਯ ਪੀਯਮਾਨਾਨਾਂ ਯੋऽਣਿਮਾ ਸ ਉਰ੍ਧ੍ਵਃ ਸਮੁਦੀषਤਿ ਸਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵਤਿ
ਪਿਆਰੇ, ਪੀਤੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਭਾਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮ੍ਯਾਸ਼੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯੋऽਣਿਮਾ ਸ ਉਰ੍ਧ੍ਵਃ ਸਮੁਦੀषਤਿ ਸਾ ਵਾਗ੍ਭਵਤਿ
ਪਿਆਰੇ, ਖਾਏ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਮ ਭਾਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਮਯਁ ਹਿ ਸੋਮ੍ਯ ਮਨ ਆਪੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜੋਮਯੀ ਵਾਗਿਤਿ ਭੂਯ ਏਵ ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਤ੍ਵਿਤਿ ਤਥਾ ਸੋਮ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ। 'ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸੋਮ੍ਯ ਪੁਰੁषਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਮਾਸ਼ੀਃ ਕਾਮਮਪਃ ਪਿਬਾਪੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਪਿਬਤੋ ਵਿਚ੍ਛੇਤ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ
ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ ਲਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਹ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਨਸ਼ਾਥ ਹੈਨਮੁਪਸਸਾਦ ਕਿਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਭੋ ਇਤ੍ਯृਚਃ ਸੋਮ੍ਯ ਯਜੂਁषਿ ਸਾਮਾਨੀਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਨ ਵੈ ਮਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨ੍ਤਿ ਭੋ ਇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, 'ਕੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ, ਜੀ?' 'ਪਿਆਰੇ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ।' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ, ਜੀ।'
ਤਁ ਹੋਵਾਚ ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯ ਮਹਤੋऽਭ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ਯੈਕੋऽਙ੍ਗਾਰਃ ਖਦ੍ਯੋਤਮਾਤ੍ਰਃ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਤਤੋऽਪਿ ਨ ਬਹੁ ਦਹੇਦੇਵਁਸੋਮ੍ਯ ਤੇ षੋਡਸ਼ਾਨਾਂ ਕਲਾਨਾਮੇਕਾ ਕਲਾਤਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੈਤਰ੍ਹਿ ਵੇਦਾਨ੍ਨਾਨੁਭਵਸ੍ਯਸ਼ਾਨਾਥ ਮੇ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਜੋ ਕਿੱਡੇ ਜਿੰਨੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਖਾਏਂਗਾ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।'
ਸ ਹਸ਼ਾਥ ਹੈਨਮੁਪਸਸਾਦ ਤਁ ਹ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸਰ੍ਵਁਹ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ
ਉਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ, ਫਿਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਤਁ ਹੋਵਾਚ ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯ ਮਹਤੋऽਭ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ਯੈਕਮਙ੍ਗਾਰਂ ਖਦ੍ਯੋਤਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਟਂ ਤਂ ਤृਣੈਰੁਪਸਮਾਧਾਯ ਪ੍ਰਾਜ੍ਵਲਯੇਤ੍ਤੇਨ ਤਤੋऽਪਿ ਬਹੁ ਦਹੇਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਜੋ ਕਿੱਡੇ ਜਿੰਨੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੜਦੀ ਹੈ।'
ਏਵਁ ਸੋਮ੍ਯ ਤੇ षੋਡਸ਼ਾਨਾਂ ਕਲਾਨਾਮੇਕਾ ਕਲਾਤਿਸ਼ਿष੍ਟਾਭੂਤ੍ਸਾਨ੍ਨੇਨੋਪਸਮਾਹਿਤਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਵਾਲੀਤਯੈਤਰ੍ਹਿ ਵੇਦਾਨਨੁਭਵਸ੍ਯਨ੍ਨਮਯਁਹਿ ਸੋਮ੍ਯ ਮਨ ਆਪੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜੋਮਯੀ ਵਾਗਿਤਿ ਤਦ੍ਧਾਸ੍ਯ ਵਿਜਜ੍ਞਾਵਿਤਿ ਵਿਜਜ੍ਞਾਵਿਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ। ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਈ।
ਉਦ੍ਦਾਲਕੋ ਹਾਰੁਣਿਃ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁਂ ਪੁਤ੍ਰਮੁਵਾਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਂ ਮੇ ਸੋਮ੍ਯ ਵਿਜਾਨੀਹੀਤਿ ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਨਾਮ ਸਤਾ ਸੋਮ੍ਯ ਤਦਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਮਪੀਤੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਁ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸ੍ਵਁਹ੍ਯਪੀਤੋ ਭਵਤਿ
ਉੱਦਾਲਕੋ ਹਾਰੁਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਪੁੱਤਰ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 'ਸੌਂਦਾ' ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਥਾ ਸ਼ਕੁਨਿਃ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧੋ ਦਿਸ਼ਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਯਤਨਮਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਬਨ੍ਧਨਮੇਵੋਪਸ਼੍ਰਯਤ ਏਵਮੇਵ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯ ਤਨ੍ਮਨੋ ਦਿਸ਼ਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਯਤਨਮਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਮੇਵੋਪਸ਼੍ਰਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਬਨ੍ਧਨਁ ਹਿ ਸੋਮ੍ਯ ਮਨ ਇਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ, ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਮੁੜ ਕੇ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਸ਼ਨਾਪਿਪਾਸੇ ਮੇ ਸੋਮ੍ਯ ਵਿਜਾਨੀਹੀਤਿ ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਿਸ਼ਿषਤਿ ਨਾਮਾਪ ਏਵ ਤਦਸ਼ਿਤਂ ਨਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਯਥਾ ਗੋਨਾਯੋऽਸ਼੍ਵਨਾਯਃ ਪੁਰੁषਨਾਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤਦਪ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇऽਸ਼ਨਾਯੇਤਿ ਤਤ੍ਰਿਤਚ੍ਛੁਙ੍ਗਮੁਤ੍ਪਤਿਤਁ ਸੋਮ੍ਯ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਨੇਦਮਮੂਲਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਪੁੱਤਰ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਉਸ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਭੋਜਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਟਾਹਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾ ਮੂਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ।
ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਮੂਲਁ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਨਾਦੇਵਮੇਵ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯਾਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ੁਙ੍ਗੇਨਾਪੋ ਮੂਲਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਾਦ੍ਭਿਃ ਸੋਮ੍ਯ ਸ਼ੁਙ੍ਗੇਨ ਤੇਜੋਮੂਲਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਤੇਜਸਾ ਸੋਮ੍ਯ ਸ਼ੁਙ੍ਗੇਨ ਸਨ੍ਮੂਲਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਸਨ੍ਮੂਲਾਃ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਦਾਯਤਨਾਃ ਸਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ
ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ? ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਟਾਹਲੀ ਰਾਹੀਂ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਲੱਭ। ਟਾਹਲੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਲੱਭ। ਟਾਹਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਲੱਭ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ, ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਥ ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਿਪਾਸਤਿ ਨਾਮ ਤੇਜ ਏਵ ਤਤ੍ਪੀਤਂ ਨਯਤੇ ਤਦ੍ਯਥਾ ਗੋਨਾਯੋऽਸ਼੍ਵਨਾਯਃ ਪੁਰੁषਨਾਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤਤ੍ਤੇਜ ਆਚष੍ਟ ਉਦਨ੍ਯੇਤਿ ਤਤ੍ਰੈਤਦੇਵ ਸ਼ੁਙ੍ਗਮੁਤ੍ਪਤਿਤਁ ਸੋਮ੍ਯ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਨੇਦਮਮੂਲਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਪੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ 'ਪਾਣੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਟਾਹਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾ ਮੂਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ।
ਸ ਯ ਏषੋऽਣਿਮੈਤਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਁ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੋ ਇਤਿ ਭੂਯ ਏਵ ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਤ੍ਵਿਤਿ ਤਥਾ ਸੋਮ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ। 'ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।' 'ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਯਥਾ ਸੋਮ੍ਯ ਮਧੁ ਮਧੁਕृਤੋ ਨਿਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਯਯਾਨਾਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਁਰਸਾਨ੍ਸਮਵਹਾਰਮੇਕਤਾਁਰਸਂ ਗਮਯਨ੍ਤਿ
ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁ ਮੱਖੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਰਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,
ਤੇ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਵੇਕਂ ਲਭਨ੍ਤੇऽਮੁष੍ਯਾਹਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਰਸੋऽਸ੍ਮ੍ਯਮੁष੍ਯਾਹਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਰਸੋऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਤਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯ ਨ ਵਿਦੁਃ ਸਤਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਾਮਹ ਇਤਿ
ਉਹ ਉਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ।' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ ਹਾਂ।'
ਤ ਇਹ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵਾ ਸਿਁਹੋ ਵਾ ਵृਕੋ ਵਾ ਵਰਾਹੋ ਵਾ ਕੀਟੋ ਵਾ ਪਤਙ੍ਗੋ ਵਾ ਦਁਸ਼ੋ ਵਾ ਮਸ਼ਕੋ ਵਾ ਯਦ੍ਯਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾਭਵਨ੍ਤਿ
ਇਥੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛਰ ਜਾਂ ਮਛੀ ਬਣਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਯ ਏषੋऽਣਿਮੈਤਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਁ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੋ ਇਤਿ ਭੂਯ ਏਵ ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਤ੍ਵਿਤਿ ਤਥਾ ਸੋਮ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ। 'ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।' 'ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਸੋਮ੍ਯ ਨਦ੍ਯਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਮੇਵਾਪਿਯਨ੍ਤਿ ਸ ਸਮੁਦ੍ਰ ਏਵ ਭਵਤਿ ਤਾ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦੁਰਿਯਮਹਮਸ੍ਮੀਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ
ਪੁੱਤਰ, ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ।'
ਏਵਮੇਵ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਤ ਆਗਮ੍ਯ ਨ ਵਿਦੁਃ ਸਤ ਆਗਚ੍ਛਾਮਹ ਇਤਿ ਤ ਇਹ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਵਾ ਸਿਁਹੋ ਵਾ ਵृਕੋ ਵਾ ਵਰਾਹੋ ਵਾ ਕੀਟੋ ਵਾ ਪਤਙ੍ਗੋ ਵਾ ਦਁਸ਼ੋ ਵਾ ਮਸ਼ਕੋ ਵਾ ਯਦ੍ਯਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾਭਵਨ੍ਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਤ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਸਤ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ।' ਇਥੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛਰ ਜਾਂ ਮਛੀ ਬਣਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਯ ਏषੋऽਣਿਮੈਤਦਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਁ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੋ ਇਤਿ ਭੂਯ ਏਵ ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਤ੍ਵਿਤਿ ਤਥਾ ਸੋਮ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ। 'ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।' 'ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਮੂਲਁ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਭ੍ਯ੍ऽਦ੍ਭਿਃ ਸੋਮ੍ਯ ਸ਼ੁਙ੍ਗੇਨ ਤੇਜੋ ਮੂਲਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਤੇਜਸਾ ਸੋਮ੍ਯ ਸ਼ੁਙ੍ਗੇਨ ਸਨ੍ਮੂਲਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਸਨ੍ਮੂਲਾਃ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਦਾਯਤਨਾਃ ਸਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਯਥਾ ਨੁ ਖਲੁ ਸੋਮ੍ਯੇਮਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਦੇਵਤਾਃ ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤ੍ਰਿਵृਦੇਕੈਕਾ ਭਵਤਿ ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦੇਵ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸੋਮ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯਤੋ ਵਾਙ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜਸਿ ਤੇਜਃ ਪਰਸ੍ਯਾਂ ਦੇਵਤਾਯਾਮ੍
ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ? ਪੁੱਤਰ, ਟਾਹਲੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਲੱਭ। ਟਾਹਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਲੱਭ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ, ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ।