ਮਨੋ ਹੋਚ੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਤਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪ੍ਰੋष੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯੋਵਾਚ ਕਥਮਸ਼ਕਤਰ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜੀਵਿਤੁਮਿਤਿ ਯਥਾ ਬਾਲਾ ਅਮਨਸਃ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਵਦਨ੍ਤੋ ਵਾਚਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣੈਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ਮਨਃ
ਮਨ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਲਿਆ?' ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਵੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਅਥ ਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਚ੍ਚਿਕ੍ਰਮਿषਨ੍ਸ ਯਥਾ ਸੁਹਯਃ ਪਡ੍ਵੀਸ਼ਸ਼ਙ੍ਕੂਨ੍ਸਂਖਿਦੇਦੇਵਮਿਤਰਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਸਮਖਿਦਤ੍ਤਁਹਾਭਿਸਮੇਤ੍ਯੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨੇਧਿ ਤ੍ਵਂ ਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋऽਸਿ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਰਿਤਿ
ਫਿਰ ਸਾਹ ਚਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਘੋੜਾ ਖੂਟੇ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਹ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮਹਾਨ ਜੀ, ਰਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ। ਨਾ ਜਾਓ।'
ਅਥ ਹੈਨਂ ਵਾਗੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਵਸਿष੍ਠੋऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਸਿष੍ਠੋऽਸੀਤ੍ਯਥ ਹੈਨਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸੀਤਿ
ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।' ਫਿਰ ਅੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।'
ਅਥ ਹੈਨਁਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਸਮ੍ਪਦਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਪਦਸੀਤ੍ਯਥ ਹੈਨਂ ਮਨ ਉਵਾਚ ਯਦਹਮਾਯਤਨਮਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਦਾਯਤਨਮਸੀਤਿ
ਫਿਰ ਕੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕismet ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।' ਫਿਰ ਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।'
ਨ ਵੈ ਵਾਚੋ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੂਁषਿ ਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਮਨਾਁਸੀਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯੇਵਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯੇਵੈਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭਵਤਿ
ਉਹ 'ਬੋਲੀ', 'ਅੱਖਾਂ', 'ਕੰਨ', 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਉਹ 'ਸਾਹ' ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਕਿਂ ਮੇऽਨ੍ਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਦਮਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਯ ਆ ਸ਼ਕੁਨਿਭ੍ਯ ਇਤਿ ਹੋਚੁਸ੍ਤਦ੍ਵਾ ਏਤਦਨਸ੍ਯਾਨ੍ਨਮਨੋ ਹ ਵੈ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਨ ਹ ਵਾ ਏਵਂਵਿਦਿ ਕਿਞ੍ਚਨਾਨਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਖਾਣਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਤੱਕ।' ਇਹ ਸਾਹ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ। 'ਮਨ' ਨਾਮ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾ ਖਾਣੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਕਿਂ ਮੇ ਵਾਸੋ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਪ ਇਤਿ ਹੋਚੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਦਸ਼ਿष੍ਯਨ੍ਤਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਚ੍ਚੋਪਰਿष੍ਟਾਚ੍ਚਾਦ੍ਭਿਃ ਪਰਿਦਧਤਿ ਲਮ੍ਭੁਕੋ ਹ ਵਾਸੋ ਭਵਤ੍ਯਨਗ੍ਨੋ ਹ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਲੱਬਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪਾਣੀ।' ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਲੱਬਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਹੀ ਲੱਬਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯਕਾਮੋ ਜਾਬਾਲੋ ਗੋਸ਼੍ਰੁਤਯੇ ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤ੍ਵੋਵਾਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਨਚ੍ਛੁष੍ਕਾਯ ਸ੍ਥਾਣਵੇ ਬ੍ਰੂਯਾਜ੍ਜਾਯੇਰਨ੍ਨੇਵਾਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਰੋਹੇਯੁਃ ਪਲਾਸ਼ਾਨੀਤਿ
ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਇਹ ਗੋਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ।'
ਅਥ ਯਦਿ ਮਹਜ੍ਜਿਗਮਿषੇਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਯਾਂ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਁ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਰ੍ਵੌषਧਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਂ ਦਧਿਮਧੁਨੋਰੁਪਮਥ੍ਯ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੜਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਜੈਠਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਸਿष੍ਠਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯੈ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍ਸਮ੍ਪਦੇ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਦਾਯਤਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍
'ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਸਥਿਰਤਾ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, 'ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, 'ਨਿਵਾਸ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਸृਪ੍ਯਾਞ੍ਜਲੌ ਮਨ੍ਥਮਾਧਾਯ ਜਪਤ੍ਯਮੋ ਨਾਮਾਸ੍ਯਮਾ ਹਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਿਦਁ ਸ ਹਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਰਾਜਾਧਿਪਤਿਃ ਸ ਮਾ ਜ੍ਯੈष੍ਠ੍ਯਁ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਁ ਰਾਜ੍ਯਮਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਗਮਯਤ੍ਵਹਮੇਵੇਦਁ ਸਰ੍ਵਮਸਾਨੀਤਿ
ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਰੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਜਪਦਾ ਹੈ: 'ਅਮੂ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਅਮੂ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪਦਵੀ, ਚੰਗੀ ਪਦਵੀ, ਰਾਜ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਪਾ ਲਵਾਂ।'
ਅਥ ਖਲ੍ਵੇਤਯਰ੍ਚਾ ਪਚ੍ਛ ਆਚਾਮਤਿ ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵृਣੀਮ ਇਤ੍ਯਾਚਾਮਤਿ ਵਯਂ ਦੇਵਸ੍ਯ ਭੋਜਨਮਿਤ੍ਯਾਚਾਮਤਿ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਁ ਸਰ੍ਵਧਾਤਮਮਿਤ੍ਯਾਚਾਮਤਿ ਤੁਰਂ ਭਗਸ੍ਯ ਧੀਮਹੀਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਿਬਤਿ
ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਚੁੰਘਦਾ ਹੈ: 'ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ,' ਚੁੰਘਦਾ ਹੈ; 'ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ,' ਚੁੰਘਦਾ ਹੈ; 'ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਭ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ,' ਚੁੰਘਦਾ ਹੈ; 'ਤੁਰੰਤ, ਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ,' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਣਿਜ੍ਯ ਕਁਸਂ ਚਮਸਂ ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸਂਵਿਸ਼ਤਿ ਚਰ੍ਮਣਿ ਵਾ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਵਾ ਵਾਚਂਯਮੋऽਪ੍ਰਸਾਹਃ ਸ ਯਦਿ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਸੇ, ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਦੇष ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਯਦਾ ਕਰ੍ਮਸੁ ਕਾਮ੍ਯੇषੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਁ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇषੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਮृਦ੍ਧਿਂ ਤਤ੍ਰ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਫਲਤਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਲਾਨਾਁ ਸਮਿਤਿਮੇਯਾਯ ਤਁ ਹ ਪ੍ਰਵਾਹਣੋ ਜੈਵਲਿਰੁਵਾਚ ਕੁਮਾਰਾਨੁ ਤ੍ਵਾਸ਼ਿषਤ੍ਪਿਤੇਤ੍ਯਨੁ ਹਿ ਭਗਵ ਇਤਿ
ਪੰਜਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਜੈਵਲੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ?' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।'
ਵੇਤ੍ਥ ਯਦਿਤੋऽਧਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਯਨ੍ਤੀਤਿ ਨ ਭਗਵ ਇਤਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ3 ਇਤਿ ਨ ਭਗਵ ਇਤਿ ਵੇਤ੍ਥ ਪਥੋਰ੍ਦੇਵਯਾਨਸ੍ਯ ਪਿਤृਯਾਣਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨਾ3 ਇਤਿ ਨ ਭਗਵ ਇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਇਥੋਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਨਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।' 'ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?' 'ਨਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।' 'ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?' 'ਨਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।'
ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾਸੌ ਲੋਕੋ ਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯਤ3 ਇਤਿ ਨ ਭਗਵ ਇਤਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਮਾਹੁਤਾਵਾਪਃ ਪੁਰੁषਵਚਸੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਨੈਵ ਭਗਵ ਇਤਿ
'ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ?' 'ਨਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।' 'ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਵੀਂ ਆਹੁਤੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?' 'ਨਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਜੀ।'
ਅਥਾਨੁ ਕਿਮਨੁਸ਼ਿष੍ਠੋऽਵੋਚਥਾ ਯੋ ਹੀਮਾਨਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਥਁ ਸੋऽਨੁਸ਼ਿष੍ਟੋ ਬ੍ਰੁਵੀਤੇਤਿ ਸ ਹਾਯਸ੍ਤਃ ਪਿਤੁਰਰ੍ਧਮੇਯਾਯ ਤਁ ਹੋਵਾਚਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਵਾਵ ਕਿਲ ਮਾ ਭਗਵਾਨਬ੍ਰਵੀਦਨੁ ਤ੍ਵਾਸ਼ਿषਮਿਤਿ
ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਸਿਖਿਆ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਿਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'
ਪਞ੍ਚ ਮਾ ਰਾਜਨ੍ਯਬਨ੍ਧੁਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਤ੍ਤੇषਾਂ ਨੈਕਞ੍ਚਨਾਸ਼ਕਂ ਵਿਵਕ੍ਤੁਮਿਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਯਥਾ ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਤਦੈਤਾਨਵਦੋ ਯਥਾਹਮੇषਾਂ ਨੈਕਞ੍ਚਨ ਵੇਦ ਯਦ੍ਯਹਮਿਮਾਨਵੇਦਿष੍ਯਂ ਕਥਂ ਤੇ ਨਾਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਿਤਿ
ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ; ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਦੱਸਦਾ?'
ਸ ਹ ਗੌਤਮੋ ਰਾਜ੍ਞੋऽਰ੍ਧਮੇਯਾਯ ਤਸ੍ਮੈ ਹ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਯਾਰ੍ਹਾਞ੍ਚਕਾਰ ਸ ਹ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਭਾਗ ਉਦੇਯਾਯ ਤਁ ਹੋਵਾਚ ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਗੌਤਮ ਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰਂ ਵृਣੀਥਾ ਇਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਤਵੈਵ ਰਾਜਨ੍ਮਾਨੁषਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਯਾਮੇਵ ਕੁਮਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਾਚਮਭਾषਥਾਸ੍ਤਾਮੇਵ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ ਸ ਹ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੀ ਬਭੂਵ
ਗੌਤਮ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਈ। ਸਵੇਰੇ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਦਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਗੌਤਮ, ਮਨੁੱਖੀ ਧਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ।' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਨੁੱਖੀ ਧਨ ਤੂੰ ਰੱਖ, ਰਾਜਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸ ਜੋ ਤੂੰ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।' ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਁ ਹ ਚਿਰਂ ਵਸੇਤ੍ਯਾਜ੍ਞਾਪਯਾਞ੍ਚਕਾਰ ਤਁ ਹੋਵਾਚ ਯਥਾ ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਗੌਤਮਾਵਦੋ ਯਥੇਯਂ ਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਪੁਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਮਭੂਦਿਤਿ ਤਸ੍ਮੈ ਹੋਵਾਚ
ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, 'ਇਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ।' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਗੌਤਮ, ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਰਾਜ ਸੀ।' ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
ਅਸੌ ਵਾਵ ਲੋਕੋ ਗੌਤਮਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯ ਏਵ ਸਮਿਦ੍ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਧੂਮੋऽਹਰਰ੍ਚਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਅਙ੍ਗਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਉਹ ਲੋਕ, ਗੌਤਮ, ਅੱਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਲੋਅ ਹੈ, ਚੰਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਦੇਵਾਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਅਹੁਤੇਃ ਸੋਮੋ ਰਾਜਾ ਸਮ੍ਭਵਤਿ
ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਵਾਵ ਗੌਤਮਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰੇਵ ਸਮਿਦਭ੍ਰਂ ਧੂਮੋ ਵਿਦ੍ਯੁਦਰ੍ਚਿਰਸ਼ਨਿਰਙ੍ਗਾਰਾਹ੍ਰਾਦਨਯੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਬਦਲ, ਗੌਤਮ, ਅੱਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਹਵਾ ਹੈ, ਬਦਲ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਲੋਅ ਹੈ, ਗੁੜਗੁੜੀ ਅੰਗਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਰਖਾ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਁ ਰਾਜਾਨਂ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਆਹੁਤੇਰ੍ਵਰ੍षਁ ਸਮ੍ਭਵਤਿ
ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਵ ਗੌਤਮਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰ ਏਵ ਸਮਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਧੂਮੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰਰ੍ਚਿਰ੍ਦਿਸ਼ੋऽਙ੍ਗਾਰਾ ਅਵਾਨ੍ਤਰਦਿਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਧਰਤੀ, ਗੌਤਮ, ਅੱਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਸਾਲ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਰਾਤ ਲੋਅ ਹੈ, ਦਿਸਾ ਅੰਗਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸਾ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਦੇਵਾ ਵਰ੍षਂ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਆਹੁਤੇਰਨ੍ਨਁ ਸਮ੍ਭਵਤਿ
ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਭੇਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਭੇਟ ਤੋਂ ਖਾਣਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषੋ ਵਾਵ ਗੌਤਮਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਗੇਵ ਸਮਿਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ਧੂਮੋ ਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਚਿਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਙ੍ਗਾਰਾਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਗੌਤਮ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਸਾਹ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਜੀਭ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਾਰ ਹਨ, ਕੰਨ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਦੇਵਾ ਅਨ੍ਨਂ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਆਹੁਤੇ ਰੇਤਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ
ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਖਾਣਾ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਭੇਟ ਤੋਂ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋषਾ ਵਾਵ ਗੌਤਮਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਉਪਸ੍ਥ ਏਵ ਸਮਿਦ੍ਯਦੁਪਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਸ ਧੂਮੋ ਯੋਨਿਰਰ੍ਚਿਰ੍ਯਦਨ੍ਤਃ ਕਰੋਤਿ ਤੇऽਙ੍ਗਾਰਾ ਅਭਿਨਨ੍ਦਾ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਗੌਤਮ, ਔਰਤ ਵੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੋਖ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਲੌ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅੰਗਾਰ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ।