ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਲੋਕਾਨਭ੍ਯਤਪਤ੍ਤੇषਾਂ ਤਪ੍ਯਮਾਨਾਨਾꣳਰਸਾਨ੍ਪ੍ਰਾਵृਹਦਗ੍ਨਿਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਯੁਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਤਾਦਿਤ੍ਯਂ ਦਿਵਃ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਪਣ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਲਈ: ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ।
ਸ ਏਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਦੇਵਤਾ ਅਭ੍ਯਤਪਤ੍ਤਾਸਾਂ ਤਪ੍ਯਮਾਨਾਨਾꣳਰਸਾਨ੍ਪ੍ਰਾਵृਹਦਗ੍ਨੇਰ੍ऋਚੋ ਵਾਯੋਰ੍ਯਜੂꣳषਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਪਣ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਲਈ: ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗੀਤ।
ਸ ਏਤਾਂ ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮਭ੍ਯਤਪਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਾਯਾ ਰਸਾਨ੍ਪ੍ਰਾਵृਹਦ੍ਭੂਰਿਤ੍ਯृਗ੍ਭ੍ਯੋ ਭੁਵਰਿਤਿ ਯਜੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਸਾਮਭ੍ਯਃ
ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਤਪਣ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਲਈ: ਰਿਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ 'ਭੂ', ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ 'ਭੁਵ', ਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ 'ਸਵ'।
ਤਦ੍ਯਦृਕ੍ਤੋ ਰਿष੍ਯੇਦ੍ਭੂਃ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੇ ਜੁਹੁਯਾਦृਚਾਮੇਵ ਤਦ੍ਰਸੇਨਰ੍ਚਾਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣਰ੍ਚਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਰਿष੍ਟꣳ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ
ਜੇ ਰਿਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਭੂ, ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਗ ਦੀ ਸਾਰ, ਰਿਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਦਿ ਯਜੁष੍ਟੋ ਰਿष੍ਯੇਦ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ ਜੁਹੁਯਾਦ੍ਯਜੁषਾਮੇਵ ਤਦ੍ਰਸੇਨ ਯਜੁषਾਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਜੁषਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਰਿष੍ਟꣳ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ
ਜੇ ਯਜੁਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਭੁਵ, ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜੁਰ ਦੀ ਸਾਰ, ਯਜੁਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਦਿ ਸਾਮਤੋ ਰਿष੍ਯੇਤ੍ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਸਾਮ੍ਨਾਮੇਵ ਤਦ੍ਰਸੇਨ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਰਿष੍ਟਂ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ
ਜੇ ਸਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਸਵ, ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਮ ਦੀ ਸਾਰ, ਸਾਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯਥਾ ਲਵਣੇਨ ਸੁਵਰ੍ਣꣳ ਸਨ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣੇਨ ਰਜਤꣳ ਰਜਤੇਨ ਤ੍ਰਪੁ ਤ੍ਰਪੁਣਾ ਸੀਸꣳ ਸੀਸੇਨ ਲੋਹਂ ਲੋਹੇਨ ਦਾਰੁ ਦਾਰੁ ਚਰ੍ਮਣਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਨਾਲ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਟਿਨ, ਟਿਨ ਨਾਲ ਸੀਸਾ, ਸੀਸੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਲੱਕੜ, ਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਚਮੜਾ ਮੁੜ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—
ਏਵਮੇषਾਂ ਲੋਕਾਨਾਮਾਸਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਰਿष੍ਟꣳ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ ਭੇषਜਕृਤੋ ਹ ਵਾ ਏष ਯਜ੍ਞੋ ਯਤ੍ਰੈਵਂਵਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਯਜਨ ਇਲਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਹ ਵਾ ਉਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣੋ ਯਜ੍ਞੋ ਯਤ੍ਰੈਵਂਵਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂਵਿਦꣳ ਹ ਵਾ ਏषਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਨੁਗਾਥਾ ਯਤੋ ਯਤ ਆਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਯਜਨ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਬਾਰੇ ਪੰਕਤੀ ਹੈ: ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੈਕ ऋਤ੍ਵਿਕ੍ਕੁਰੂਨਸ਼੍ਵਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਤ੍ਯੇਵਂਵਿਦ੍ਧ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਯਜ੍ਞਂ ਯਜਮਾਨꣳ ਸਰ੍ਵਾꣳਸ਼੍ਚਰ੍ਤ੍ਵਿਜੋऽਭਿਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਂਵਿਦਮੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਨਾਨੇਵਂਵਿਦਂ ਨਾਨੇਵਂਵਿਦਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਹੀ, ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਰੁਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਯਜਨ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਐਸਾ ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾਰੀ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯੋ ਹ ਵੈ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਚ ਵੇਦ ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ਼੍ਚ ਹ ਵੈ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਵ ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚ
ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਯੋ ਹ ਵੈ ਵਸਿष੍ਠਂ ਵੇਦ ਵਸਿष੍ਠੋ ਹ ਸ੍ਵਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਵਾਗ੍ਵਾਵ ਵਸਿष੍ਠਃ
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਯੋ ਹ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿ ਹ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਸ੍ਮਿਁਸ਼੍ਚ ਲੋਕੇऽਮੁष੍ਮਿਁਸ਼੍ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਾਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ
ਜੋ ਨੀਂਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਢਿੱਡਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
ਯੋ ਹ ਵੈ ਸਮ੍ਪਦਂ ਵੇਦ ਸਁਹਾਸ੍ਮੈ ਕਾਮਾਃ ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੈਵਾਸ਼੍ਚ ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵਾਵ ਸਮ੍ਪਤ੍
ਜੋ ਚੰਗੀ ਕismet ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਰੱਬੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ। ਕੰਨ ਹੀ ਚੰਗੀ ਕismet ਹੈ।
ਯੋ ਹ ਵਾ ਆਯਤਨਂ ਵੇਦਾਯਤਨਁ ਹ ਸ੍ਵਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਮਨੋ ਹ ਵਾ ਆਯਤਨਮ੍
ਜੋ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ।
ਅਥ ਹ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਹਁਸ਼੍ਰੇਯਸਿ ਵ੍ਯੂਦਿਰੇऽਹਁਸ਼੍ਰੇਯਾਨਸ੍ਮ੍ਯਹਁ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨਸ੍ਮੀਤਿ
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮੈਂ ਵਧੀਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਧੀਆ ਹਾਂ।'
ਤੇ ਹ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਪਿਤਰਮੇਤ੍ਯੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਕੋ ਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਇਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਾਪਿष੍ਠਤਰਮਿਵ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਸ ਵਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਇਤਿ
ਉਹ ਸਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਵਧੀਆ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।'
ਸਾ ਹ ਵਾਗੁਚ੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਸਾ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪ੍ਰੋष੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯੋਵਾਚ ਕਥਮਸ਼ਕਤਰ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜੀਵਿਤੁਮਿਤਿ ਯਥਾ ਕਲਾ ਅਵਦਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤੋ ਮਨਸੈਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ਵਾਕ੍
ਬੋਲੀ ਚਲੀ ਗਈ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਲਿਆ?' ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਗੂੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਹੋਚ੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਤਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪ੍ਰੋष੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯੋਵਾਚ ਕਥਮਸ਼ਕਤਰ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜੀਵਿਤੁਮਿਤਿ ਯਥਾਨ੍ਧਾ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਵਦਨ੍ਤੋ ਵਾਚਾ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤੋ ਮਨਸੈਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ
ਅੱਖ ਚਲੀ ਗਈ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਲਿਆ?' ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਸੋਚਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੱਖ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਁ ਹੋਚ੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਤਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪ੍ਰੋष੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯੋਵਾਚ ਕਥਮਸ਼ਕਤਰ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜੀਵਿਤੁਮਿਤਿ ਯਥਾ ਬਧਿਰਾ ਅਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਵਦਨ੍ਤੋ ਵਾਚਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤੋ ਮਨਸੈਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍
ਕੰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਲਿਆ?' ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਬੋਲੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਵੇਖਦੇ, ਸੋਚਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੰਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਮਨੋ ਹੋਚ੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਤਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪ੍ਰੋष੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯੋਵਾਚ ਕਥਮਸ਼ਕਤਰ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜੀਵਿਤੁਮਿਤਿ ਯਥਾ ਬਾਲਾ ਅਮਨਸਃ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਵਦਨ੍ਤੋ ਵਾਚਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣੈਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਹ ਮਨਃ
ਮਨ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਲਿਆ?' ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਵੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਅਥ ਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਚ੍ਚਿਕ੍ਰਮਿषਨ੍ਸ ਯਥਾ ਸੁਹਯਃ ਪਡ੍ਵੀਸ਼ਸ਼ਙ੍ਕੂਨ੍ਸਂਖਿਦੇਦੇਵਮਿਤਰਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਸਮਖਿਦਤ੍ਤਁਹਾਭਿਸਮੇਤ੍ਯੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨੇਧਿ ਤ੍ਵਂ ਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋऽਸਿ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਰਿਤਿ
ਫਿਰ ਸਾਹ ਚਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਘੋੜਾ ਖੂਟੇ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਹ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮਹਾਨ ਜੀ, ਰਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ। ਨਾ ਜਾਓ।'
ਅਥ ਹੈਨਂ ਵਾਗੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਵਸਿष੍ਠੋऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਸਿष੍ਠੋऽਸੀਤ੍ਯਥ ਹੈਨਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸੀਤਿ
ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।' ਫਿਰ ਅੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।'
ਅਥ ਹੈਨਁਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਵਾਚ ਯਦਹਂ ਸਮ੍ਪਦਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਪਦਸੀਤ੍ਯਥ ਹੈਨਂ ਮਨ ਉਵਾਚ ਯਦਹਮਾਯਤਨਮਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਂ ਤਦਾਯਤਨਮਸੀਤਿ
ਫਿਰ ਕੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕismet ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।' ਫਿਰ ਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।'
ਨ ਵੈ ਵਾਚੋ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੂਁषਿ ਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਮਨਾਁਸੀਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯੇਵਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯੇਵੈਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭਵਤਿ
ਉਹ 'ਬੋਲੀ', 'ਅੱਖਾਂ', 'ਕੰਨ', 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਉਹ 'ਸਾਹ' ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਕਿਂ ਮੇऽਨ੍ਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਦਮਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਯ ਆ ਸ਼ਕੁਨਿਭ੍ਯ ਇਤਿ ਹੋਚੁਸ੍ਤਦ੍ਵਾ ਏਤਦਨਸ੍ਯਾਨ੍ਨਮਨੋ ਹ ਵੈ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਨ ਹ ਵਾ ਏਵਂਵਿਦਿ ਕਿਞ੍ਚਨਾਨਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਖਾਣਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਤੱਕ।' ਇਹ ਸਾਹ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ। 'ਮਨ' ਨਾਮ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾ ਖਾਣੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਕਿਂ ਮੇ ਵਾਸੋ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਪ ਇਤਿ ਹੋਚੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਦਸ਼ਿष੍ਯਨ੍ਤਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਚ੍ਚੋਪਰਿष੍ਟਾਚ੍ਚਾਦ੍ਭਿਃ ਪਰਿਦਧਤਿ ਲਮ੍ਭੁਕੋ ਹ ਵਾਸੋ ਭਵਤ੍ਯਨਗ੍ਨੋ ਹ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਲੱਬਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪਾਣੀ।' ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਲੱਬਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਹੀ ਲੱਬਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯਕਾਮੋ ਜਾਬਾਲੋ ਗੋਸ਼੍ਰੁਤਯੇ ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤ੍ਵੋਵਾਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਨਚ੍ਛੁष੍ਕਾਯ ਸ੍ਥਾਣਵੇ ਬ੍ਰੂਯਾਜ੍ਜਾਯੇਰਨ੍ਨੇਵਾਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਰੋਹੇਯੁਃ ਪਲਾਸ਼ਾਨੀਤਿ
ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਇਹ ਗੋਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ।'
ਅਥ ਯਦਿ ਮਹਜ੍ਜਿਗਮਿषੇਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਯਾਂ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਁ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਰ੍ਵੌषਧਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਂ ਦਧਿਮਧੁਨੋਰੁਪਮਥ੍ਯ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੜਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਜੈਠਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਸਿष੍ਠਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯੈ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍ਸਮ੍ਪਦੇ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਦਾਯਤਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਗ੍ਨਾਵਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥੇ ਸਮ੍ਪਾਤਮਵਨਯੇਤ੍
'ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਸਥਿਰਤਾ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, 'ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, 'ਨਿਵਾਸ, ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰੜਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।