ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰ ਮੁਪਾਸੀਤ । ਓਮਿਤਿ ਹ੍ਯੁਦ੍ਗਾਯਤਿ ਤਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍
ਇਹ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਉਦਗੀਥ' ਵੀ 'ਓਮ' ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਣੀ ਹੈ।
ਏषਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪृਥਿਵੀ ਰਸਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਅਪੋ ਰਸਃ ਅਪਾਮੋषਧਯੋ ਰਸ ਓषਧੀਨਾਂ ਪੁਰੁषੋ ਰਸਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਾਗ੍ਰਸੋ ਵਾਚ ऋਗ੍ਰਸ ऋਚਃ ਸਾਮ ਰਸਃ ਸਾਮ੍ਨ ਉਦ੍ਗੀਥੋ ਰਸਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ: ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਰ ਬੂਟੇ ਹਨ, ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਰ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਾਰ ਰਿਗ ਹੈ, ਰਿਗ ਦੀ ਸਾਰ ਸਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਮ ਦੀ ਸਾਰ ਉਦਗੀਥ ਹੈ।
ਸ ਏष ਰਸਾਨਾꣳ ਰਸਤਮਃ ਪਰਮਃ ਪਰਾਰ੍ਧ੍ਯੋऽष੍ਟਮੋ ਯਦੁਦ੍ਗੀਥਃ
ਉਦਗੀਥ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ।
ਕਤਮਾ ਕਤਮਰ੍ਕ੍ਕਤਮਤ੍ਕਤਮਤ੍ਸਾਮ ਕਤਮਃ ਕਤਮ ਉਦ੍ਗੀਥ ਇਤਿ ਵਿਮृष੍ਟਂ ਭਵਤਿ
ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਇਹ? ਕਿਹੜੀ ਰਿਗ? ਕਿਹੜਾ ਸਾਮ? ਕਿਹੜਾ ਉਦਗੀਥ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਮੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮੁਦ੍ਗੀਥਸ੍ਤਦ੍ਵਾ ਏਤਨ੍ਮਿਥੁਨਂ ਯਦ੍ਵਾਕ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚਰ੍ਕ੍ਚ ਸਾਮ ਚ
'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਦਗੀਥ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਜੋੜੇ ਹਨ: ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਾਹ, ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ।
ਤਦੇਤਨ੍ਮਿਥੁਨਮੋਮਿਤ੍ਯੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸꣳ ਸृਜ੍ਯਤੇ ਯਦਾ ਵੈ ਮਿਥੁਨੌ ਸਮਾਗਚ੍ਛਤ ਆਪਯਤੋ ਵੈ ਤਾਵਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਮਮ੍
ਇਹ ਜੋੜਾ ਹੈ: 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਪਯਿਤਾ ਹ ਵੈ ਕਾਮਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਤਦੇਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨਕ੍ਸ਼ਰਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸ੍ਤੇ
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾ ਏਤਦਨੁਜ੍ਞਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਯਦ੍ਧਿ ਕਿਞ੍ਚਾਨੁਜਾਨਾਤ੍ਯੋਮਿਤ੍ਯੇਵ ਤਦਾਹੈषੋ ਏਵ ਸਮृਦ੍ਧਿਰ੍ਯਦਨੁਜ੍ਞਾ ਸਮਰ੍ਧਯਿਤਾ ਹ ਵੈ ਕਾਮਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਤਦੇਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨਕ੍ਸ਼ਰਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸ੍ਤੇ
ਇਹ ਅੱਖਰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੀਦਾ ਹੈ, 'ਓਮ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ; ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨੇਯਂ ਤ੍ਰਯੀਵਿਦ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਓਮਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਾਵਯਤ੍ਯੋਮਿਤਿਸ਼ꣳਸਤ੍ਯੋਮਿਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਯਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯੈਵਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯਾਪਚਿਤ੍ਯੈ ਮਹਿਮ੍ਨਾ ਰਸੇਨ
ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਚੱਲਦੀ ਹੈ: 'ਓਮ' ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਓਮ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਓਮ' ਉਦਗੀਥ ਵਾਂਗ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਸਾਰ ਲਈ ਹੈ।
ਤੇਨੋਭੌ ਕੁਰੁਤੋ ਯਸ਼੍ਚੈਤਦੇਵਂ ਵੇਦ ਯਸ਼੍ਚ ਨ ਵੇਦ । ਨਾਨਾ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾ ਚਾਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਯਦੇਵ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਕਰੋਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯੋਪਨਿषਦਾ ਤਦੇਵ ਵੀਰ੍ਯਵਤ੍ਤਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਖਲ੍ਵੇਤਸ੍ਯੈਵਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਭਵਤਿ
ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗਿਆਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਦੇਵਾਸੁਰਾ ਹ ਵੈ ਯਤ੍ਰ ਸਂਯੇਤਿਰੇ ਉਭਯੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਧ ਦੇਵਾ ਉਦ੍ਗੀਥਮਾਜਹ੍ਰੁਰਨੇਨੈਨਾਨਭਿਭਵਿष੍ਯਾਮ ਇਤਿ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗੇ।'
ਤੇ ਹ ਨਾਸਿਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤꣳ ਹਾਸੁਰਾਃ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਵਿਧੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨੋਭਯਂ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਸੁਰਭਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਚ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਹ੍ਯੇष ਵਿਦ੍ਧਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੇ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮੰਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥ ਹ ਵਾਚਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤਾꣳ ਹਾਸੁਰਾਃ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਵਿਧੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਭਯਂ ਵਦਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਚਾਨृਤਂ ਚ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਵਿਦ੍ਧਾ
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥ ਹ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤਦ੍ਧਾਸੁਰਾਃ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਵਿਧੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨੋਭਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਂ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਂ ਚ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਮ੍
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਨਾ-ਸੋਹਣਾ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥ ਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤਦ੍ਧਾਸੁਰਾਃ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਵਿਧੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨੋਭਯꣳ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਸ਼੍ਰਵਣੀਯਂ ਚਾਸ਼੍ਰਵਣੀਯਂ ਚ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਮ੍
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਕੰਨ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣਨ ਜੋਗ ਤੇ ਨਾ ਸੁਣਨ ਜੋਗ ਦੋਵੇਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥ ਹ ਮਨ ਉਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤਦ੍ਧਾਸੁਰਾਃ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਵਿਧੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨੋਭਯꣳ ਸਂਕਲ੍ਪਤੇ ਸਂਕਲ੍ਪਨੀਯਂ ਚਾਸਂਕਲ੍ਪਨੀਯਂ ਚ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਮ੍
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਮਨ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਣ ਜੋਗ ਤੇ ਨਾ ਸੋਚਣ ਜੋਗ ਦੋਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥ ਹ ਯ ਏਵਾਯਂ ਮੁਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਂਚਕ੍ਰਿਰੇ ਤꣳ ਹਾਸੁਰਾ ऋਤ੍ਵਾ ਵਿਦਧ੍ਵਂਸੁਰ੍ਯਥਾਸ਼੍ਮਾਨਮਾਖਣਮृਤ੍ਵਾ ਵਿਧ੍ਵꣳ ਸੇਤੈਵਮ੍
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਾਹ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕੀਤਾ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਵੱਜ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾਸ਼੍ਮਾਨਮਾਖਣਮृਤ੍ਵਾ ਵਿਧ੍ਵꣳ ਸਤ ਏਵꣳ ਹੈਵ ਸ ਵਿਧ੍ਵꣳਸਤੇ ਯ ਏਵਂਵਿਦਿ ਪਾਪਂ ਕਾਮਯਤੇ ਯਸ਼੍ਚੈਨਮਭਿਦਾਸਤਿ ਸ ਏषੋऽਸ਼੍ਮਾਖਣਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਵੱਜ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਜਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਨੈਵੈਤੇਨ ਸੁਰਭਿ ਨ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਵਿਜਾਨਾਤ੍ਯਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾ ਹ੍ਯੇष ਤੇਨ ਯਦਸ਼੍ਨਾਤਿ ਯਤ੍ਪਿਬਤਿ ਤੇਨੇਤਰਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨਵਤਿ ਏਤਮੁ ਏਵਾਨ੍ਤਤੋऽਵਿਤ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਕ੍ਰਮਤਿ ਵ੍ਯਾਦਦਾਤ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਤ ਇਤਿ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਬਦਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਪੀਣ ਪੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤꣳ ਹਾਙ੍ਗਿਰਾ ਉਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਞ੍ਚਕ੍ਰ ਏਤਮੁ ਏਵਾਙ੍ਗਿਰਸਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇऽਙ੍ਗਾਨਾਂ ਯਦ੍ਰਸਃ
ਅੰਗੀਰਸ ਨੇ ਇਸ ਉdgੀਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਹੈ।
ਤੇਨ ਤꣳ ਹ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਞ੍ਚਕ੍ਰ ਏਤਮੁ ਏਵ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਗ੍ਘਿ ਬृਹਤੀ ਤਸ੍ਯਾ ਏष ਪਤਿਃ
ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਉdgੀਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ 'ਬ੍ਰਹਤੀ' ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਤੇਨ ਤꣳ ਹਾਯਾਸ੍ਯ ਉਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸਾਞ੍ਚਕ੍ਰ ਏਤਮੁ ਏਵਾਯਾਸ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤ ਆਸ੍ਯਾਦ੍ਯਦਯਤੇ
ਇਸ ਨਾਲ ਆਯਾਸ੍ਯ ਨੇ ਉdgੀਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਯਾਸ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਤꣳ ਹ ਬਕੋ ਦਾਲ੍ਭ੍ਯੋ ਵਿਦਾਞ੍ਚਕਾਰ । ਸ ਹ ਨੈਮਿਸ਼ੀਯਾਨਾਮੁਦ੍ਗਾਤਾ ਬਭੂਵ ਸ ਹ ਸ੍ਮੈਭ੍ਯਃ ਕਾਮਾਨਾਗਾਯਤਿ
ਇਸ ਨਾਲ ਬਕੋ ਦਾਲਭਯ ਨੇ ਉdgੀਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਉਹ ਨੈਮੀਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉdgਾਤਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਆਗਾਤਾ ਹ ਵੈ ਕਾਮਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਤਦੇਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨਕ੍ਸ਼ਰਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਟੱਲ ਉdgੀਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੈ।
ਅਥਾਧਿਦੈਵਤਂ ਯ ਏਵਾਸੌ ਤਪਤਿ ਤਮੁਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸੀਤੋਦ੍ਯਨ੍ਵਾ ਏष ਪ੍ਰਜਾਭ੍ਯ ਉਦ੍ਗਾਯਤਿ । ਉਦ੍ਯꣳ ਸ੍ਤਮੋ ਭਯਮਪਹਨ੍ਤ੍ਯਪਹਨ੍ਤਾ ਹ ਵੈ ਭਯਸ੍ਯ ਤਮਸੋ ਭਵਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ: ਜੋ ਉਥੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉdgੀਥ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਨ ਉ ਏਵਾਯਂ ਚਾਸੌ ਚੋष੍ਣੋऽਯਮੁष੍ਣੋऽਸੌ ਸ੍ਵਰ ਇਤੀਮਮਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸ੍ਵਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤਮਿਮਮਮੁਂ ਚੋਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸੀਤ
ਇਹ ਇੱਥੇ ਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਗਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੈ; ਇਹ 'ਸਵਰ' ਹੈ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਤਿਆਸਵਰ' ਹੈ, ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ, ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਉdgੀਥ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਖਲੁ ਵ੍ਯਾਨਮੇਵੋਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸੀਤ ਯਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਸ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਦਪਾਨਿਤਿ ਸੋऽਪਾਨਃ । ਅਥ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ ਸ ਵ੍ਯਾਨੋ ਯੋ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸਾ ਵਾਕ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨਨਪਾਨਨ੍ਵਾਚਮਭਿਵ੍ਯਾਹਰਤਿ
ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਉdgੀਥ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਆਨ ਹੈ; ਤੇ ਵਿਆਨ ਹੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ, ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ।
ਯਾ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਕ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨਨਪਾਨਨ੍ਨृਚਮਭਿਵ੍ਯਾਹਰਤਿ ਯਰ੍ਕ੍ਤਤ੍ਸਾਮ ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨਨਪਾਨਨ੍ਸਾਮ ਗਾਯਤਿ ਯਤ੍ਸਾਮ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨਨਪਾਨਨ੍ਨੁਦ੍ਗਾਯਤਿ
ਬੋਲੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ, ਰਿਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ, ਸਾਮ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਸਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਉdgੀਥ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ, ਉdgੀਥ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਅਤੋ ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਮਨ੍ਥਨਮਾਜੇਃ ਸਰਣਂ ਦृਢਸ੍ਯ ਧਨੁष ਆਯਮਨਮਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨਨਪਾਨꣳ ਸ੍ਤਾਨਿ ਕਰੋਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯ ਹੇਤੋਰ੍ਵ੍ਯਾਨਮੇਵੋਦ੍ਗੀਥਮੁਪਾਸੀਤ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਜਿਹੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਜਲਾਉਣਾ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਦੌੜ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਉdgੀਥ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਖਲੂਦ੍ਗੀਥਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣ੍ਯੁਪਾਸੀਤੋਦ੍ਗੀਥ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੋਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਾਗ੍ਗੀਰ੍ਵਾਚੋ ਹ ਗਿਰ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇऽਨ੍ਨਂ ਥਮਨ੍ਨੇ ਹੀਦꣳ ਸਰ੍ਵꣳ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉdgੀਥ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: 'ਉdgੀਥ'—'ਉਦ' ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਉਠਦੇ ਹਨ; 'ਗੀ' ਬੋਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਗੀਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਬੋਲੀ ਹੈ; 'ਥ' ਖਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।