ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ (ਸਾਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ) ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ: “ਪ੍ਰਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ ਵੀ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ ਪੜ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਉਦਗਾਥਾ (ਉਦਗਾਤਾ) ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਦਗੀਥਾ (ਸਾਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਰ) ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ: “ਸੂਰਜ (ਆਦਿਤਯ)। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਗਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਦਗੀਥਾ ਵੀ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਦਗੀਥਾ ਗਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।” ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰ (ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ) ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ: “ਅੰਨ (ਖੁਰਾਕ)। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਵੀ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਪੜ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੁਹਰਾਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਸ਼ੌਵਾ ਉਦਗੀਥਾ ਸਮੇਂ, ਬਕੋ ਦਾਲਭਿਆ ਤੇ ਗਲਾਵਾ (ਮੈਤਰੇਯੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਕੁੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਸਾਹਿਬ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਗਾਓ, ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ।” ਚਿੱਟੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਵੇਰੇ ਇਥੇ ਨਾ ਆਉਣਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਕ ਬਹਿਸ਼ਪਵਮਾਨਾ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਰਿੰਗਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ “ਹਿੰ” ਦੀ ਧੁਨੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਓਮ, ਆਓ ਖਾਵੀਏ! ਓਮ, ਆਓ ਪੀਈਏ! ਵਰੁਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਅੰਨ ਲਿਆਇਆ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਅੰਨ ਲਿਆਉ, ਲਿਆਉ, ਲਿਆਉ!” ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਨ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ‘ਹਾ’ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ ‘ਇਕਾਰਾ’, ਚੰਦ ‘ਕਾਰਾ’, ਆਤਮਾ ‘ਹਕਾਰਾ’, ਅੱਗ ‘ਈਕਾਰਾ’, ਸੂਰਜ ‘ਊਕਾਰਾ’, ਪੁਕਾਰ ‘ਏਕਾਰਾ’, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ‘ਅਉਹੋਇਕਾਰਾ’, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਪ੍ਰਾਣ ‘ਸਵਰਾ’, ਅੰਨ ‘ਯਾ’, ਤੇ ਬੋਲੀ ‘ਵਿਰਾਜ’ ਹੈ। ਸਟੋਭਾ ‘ਸੰਜਰਾ’ ਹੈ, ‘ਹੁੰਕਾਰਾ’ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਮਨ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ; ਜੋ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਮਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਉਸਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।” ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਜੇ ਅਧਰਮੀ ਵੀ ਆਉਣ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਧਰਤੀ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਅੱਗ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਸੂਰਜ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ‘ਨਿਧਾਨ’ ਹੈ। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ: ਅਕਾਸ਼ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਸੂਰਜ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਅੱਗ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਧਰਤੀ ‘ਨਿਧਾਨ’ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ: ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਬੱਦਲ ਬਣਨਾ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਵਰਖਾ ਪੈਣੀ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣੀ ਤੇ ਗੱਜਣੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ‘ਨਿਧਾਨ’। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ: ਬੱਦਲ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਵਰਖਾ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਤੇ ਨਿਧਾਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜਲ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ: ਵਸੰਤ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਗਰਮੀ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਵਰਖਾ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਪਤਝੜ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਸਰਦੀ ‘ਨਿਧਾਨ’। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ: ਬੱਕਰੀਆਂ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਭੇੜਾਂ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਗਾਂ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਘੋੜੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਮਨੁੱਖ ‘ਨਿਧਾਨ’। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ: ਪ੍ਰਾਣ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’, ਬੋਲੀ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’, ਅੱਖ ‘ਉਦਗੀਥਾ’, ਕੰਨ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’, ਮਨ ‘ਨਿਧਾਨ’। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੱਤਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ: ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਹੁੰ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’ ਹੈ; ਜੋ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’; ਜੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ‘ਆਦੀ’; ਜੋ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ‘ਉਦਗੀਥਾ’; ਜੋ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’; ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ‘ਉਪਦਰਵ’; ਜੋ ਮੁਕਦੀ ਹੈ, ‘ਨਿਧਾਨ’। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਹਿੰਕਾਰਾ’ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਧਿਆਕਾਲ ਵੇਲੇ ‘ਉਦਗੀਥਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਮਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜੀਵ, ਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।