ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ, ਉਸ਼ਸਤੀ ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ ਜਤਾਈ, "ਕਾਸ਼ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵੀਂ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਕਾਸ਼ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਯਜਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ ਲਵੇ।" ਇਸ ਉਮੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, "ਇਹ ਖਾ ਲਵੋ।" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਉਹ ਫਲੀਆਂ ਖਾ ਲਿਆ ਤੇ ਯਜਨਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਦਗਾਤਾ (ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸ਼ਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ (ਭਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਗਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਗਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਆਖਿਆ, "ਉਦਗੀਥ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਉਦਗੀਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਦਗੀਥ ਗਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ (ਉਲਟਾ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਉਸ਼ਸਤੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮਾਨਯੋਗ ਜੀ।" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਉਸ਼ਸਤੀ ਹਾਂ, ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਾਨਯੋਗ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ।" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਯਜਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਮਨਜੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਭਜਨ ਗਾਵਣ। ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵੀਂ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ।" ਹੁਣ, ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਉਸ਼ਸਤੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਗਾਵਾਂ ਤਾਂ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਹ) ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਗਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਉਦਗਾਤਾ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਦਗੀਥ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਦਗੀਥ ਗਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਅੰਨ (ਖਾਣਾ) ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਗਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਸ਼ੌਵਾ ਉਦਗੀਥ, ਬਕੋ ਦਾਲਭਿਆ ਅਤੇ ਗਲਾਵਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਕੁੱਤਾ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਗਾਵੋ, ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ।" ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਵੇਰੇ ਨਾ ਆਉਣਾ।" ਤਾਂ ਬਕੋ ਦਾਲਭਿਆ ਤੇ ਗਲਾਵਾ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਹਿਸ਼ਪਵਮਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਰੰਗ ਲੈ ਕੇ, ਰਿਸਦੇ ਹੋਏ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ: "ਹਿੰ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚਾਰਿਆ, "ਓਮ, ਆਓ ਖਾਵੀਏ! ਓਮ, ਆਓ ਪੀਈਏ! ਵਰੁਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਖਾਣਾ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਅੰਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੇ, ਦੇ, ਦੇ!" ਫਿਰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ 'ਹਾ' ਧੁਨੀ ਹੈ; ਪਵਨ 'ਇਕਾਰ', ਚੰਦ੍ਰਮਾ 'ਕਾਰ', ਆਤਮਾ 'ਹਕਾਰ', ਅੱਗ 'ਈਕਾਰ' ਹੈ। ਸੂਰਜ 'ਊਕਾਰ', ਸੱਦ 'ਏਕਾਰ', ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ 'ਔਹੋਇਕਾਰ', ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਪ੍ਰਾਣ 'ਸਵਰ', ਅੰਨ 'ਯਾ', ਤੇ ਵਾਣੀ 'ਵਿਰਾਜ' ਹੈ। ਸਤੋਭਾ 'ਸੰਚਾਰ' ਹੈ, 'ਹੁੰਕਾਰ' ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਸਾਮਨ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਾਣੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਨਵਾਨ ਤੇ ਅੰਨਭੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ; ਜੋ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਮਨ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਕੋਈ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। "ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਮਨ!"—ਜਦ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, "ਚੰਗਾ ਸਾਡੇ ਲਈ!" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; "ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਮਨ ਨਹੀਂ!"—ਜਦ ਚੰਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, "ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ!" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ 'ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਧਰਤੀ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੰਤਰਿਕਸ਼ 'ਉਦਗੀਥ', ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਤੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਨਿਧਾਨ'। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ: ਅਕਾਸ਼ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੰਤਰਿਕਸ਼ 'ਉਦਗੀਥ', ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਧਰਤੀ 'ਨਿਧਾਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ (ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਬੱਦਲ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਮੀਂਹ 'ਉਦਗੀਥ', ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਜੋ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ 'ਨਿਧਾਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੀਂਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ: ਜੋ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਮੀਂਹ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ 'ਉਦਗੀਥ', ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਤੇ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ 'ਨਿਧਾਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ: ਬਸੰਤ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਗਰਮੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਵਰਖਾ 'ਉਦਗੀਥ', ਪਤਝੜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਸਰਦੀ 'ਨਿਧਾਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ: ਬੱਕਰੀਆਂ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਭੇੜਾਂ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਗਾਂ 'ਉਦਗੀਥ', ਘੋੜੇ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਮਨੁੱਖ 'ਨਿਧਾਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੰਜਭਾਗੀ ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ: ਪ੍ਰਾਣ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਵਾਣੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਖ 'ਉਦਗੀਥ', ਕੰਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਮਨ 'ਨਿਧਾਨ'। ਇਹ ਹਨ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਯਥਾ ਕ੍ਰਮ, ਉਸ਼ਸਤੀ ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਸਾਮਨ ਦੇ ਧਿਆਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।