ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਜੈਵਿਲੀ ਨੇ ਸ਼ਾਲਾਵਤਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਸਾਮਨ ਤਾਂ ਸੀਮਤ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਸ਼ਾਲਾਵਤਿਆ ਨੇ ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਾਣ ਲੈ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅਕਾਸ਼।" ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਕਾਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਉਡਗੀਥ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਉਡਗੀਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਤਿਧਨਵਨ ਸ਼ੌਣਕ ਨੇ ਉਦਾਰ ਸ਼ਾਂਡਿਲਯਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਗੀਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।" ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਹੈ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਟਿਕਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਭਿਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਨਾਮਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਮੂਂਗ ਮੰਗਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਇਹ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।" ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਨਾ ਖਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ।" ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਾਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।" ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੂਂਗ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਉਹ ਮੂਂਗ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਲਏ। ਸਵੇਰੇ, ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਜਦ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕਾਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਯਜਨ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਚੁਣ ਲਵੇ।" ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹੀ ਮੂਂਗ ਖਾ ਲੈ।" ਉਹ ਮੂਂਗ ਖਾ ਕੇ ਯਜਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਜਦ ਉਡਗਾਤਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਗਾਵੇਂ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਡਗਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਆਖਿਆ: "ਉਡਗੀਥ ਦੀ ਦੇਵੀ ਉਡਗੀਥ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਉਡਗੀਥ ਗਾਵੇਂ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਚਕ੍ਰਾਯਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ਼ਸਤੀ ਹਾਂ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਚੁਣ ਲਏ।" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣ ਲਓ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਮਨਜੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਨ। ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਉਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦਿਓ।" ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪ੍ਰਾਣ।" ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਉਡਗਾਤਾ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਡਗੀਥ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ।" ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਉਡਗੀਥ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ਼ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅੰਨ।" ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੌਵਾ ਉਡਗੀਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ। ਬਕੋ ਦਾਲਭਿਆ ਤੇ ਗਲਾਵਾ, ਮੈਤਰੇਯੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਚਿੱਟਾ ਕੁੱਤਾ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਗਾਇਨ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ।" ਚਿੱਟੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਵੇਰੇ ਨਾ ਆਉਣਾ।" ਬਕੋ ਦਾਲਭਿਆ ਤੇ ਗਲਾਵਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਸ਼ਪਵਮਾਨਾ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਰੇਂਗਦੇ ਹੋਏ ਆਏ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ: "ਹਿੰ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: "ਓਮ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਖਾਈਏ! ਓਮ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਪੀਈਏ! ਵਰੁਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਖੁਰਾਕ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੇਵਤਾ, ਖੁਰਾਕ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆ, ਲੈ ਆ, ਲੈ ਆ!" ਫਿਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ 'ਹਾ' ਧੁਨੀ ਹੈ; ਹਵਾ 'ਇਕਾਰ' ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ 'ਕਾਰ' ਹੈ; ਆਤਮਾ 'ਹਕਾਰ' ਹੈ; ਅੱਗ 'ਈਕਾਰ' ਹੈ। ਸੂਰਜ 'ਊਕਾਰ' ਹੈ; ਬੁਲਾਵਾ 'ਏਕਾਰ' ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ 'ਔਹੋਇਕਾਰ' ਹਨ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ 'ਹਿੰਕਾਰ' ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ 'ਸਵਰ' ਹੈ; ਅੰਨ 'ਯਾ' ਹੈ; ਬੋਲੀ 'ਵਿਰਾਜ' ਹੈ। ਸਤੋਭ 'ਸੰਚਾਰ' ਹੈ; ਹੁਂਕਾਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਾਮਨਾਂ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਨਵਾਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਾਮਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ; ਜੋ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਮਨ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ 'ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ' ਸਾਮਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅਧਰਮੀ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਧਰਤੀ 'ਹਿੰਕਾਰ' ਹੈ, ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਹੈ, ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਉਡਗੀਥ' ਹੈ, ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ' ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ 'ਨਿਧਾਨ' ਹੈ। ਉਲਟ ਕਰਕੇ: ਆਕਾਸ਼ 'ਹਿੰਕਾਰ', ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਉਡਗੀਥ', ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ', ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਨਿਧਾਨ' ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਅਨੰਤਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।