ਇਹ ਆਖਾਣ ਹੈ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੂਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਲ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਮੰਦਾ ਕਰਮ—ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਇਸ ਪੂਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਪੂਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ, ਪੂਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਬੰਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਯਾਨੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਕਿ 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਜਨ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ 'ਇਹ ਹੋਮ ਹੈ', ਇਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਸਤ੍ਰਾਯਣ' ਜਿਸਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਮੌਨ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਅਨਾਸ਼ਕਾਇਨ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 'ਮਿਤਿ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਝੀਲਾਂ ਹਨ: ਆਰਾ ਅਤੇ ਨਿਆ। ਤੀਜੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਐਰਮ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਸ਼ਵਥ ਵ੍ਰਿਖ, ਸੋਮਾ ਦਾ ਮੰਡਲ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਰਾਹੀਂ ਆਰਾ ਅਤੇ ਨਿਆ ਝੀਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਕਦੇ ਲਾਲ, ਕਦੇ ਚਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਲਾਲ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ—ਇਸ ਅਤੇ ਉਸ—ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਕਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?' ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ 'ਓਮ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਤੇਜ਼ ਮਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ—ਜਾਣੂਆਂ ਲਈ ਰਸਤਾ, ਅਜਾਣਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਦਿਲ ਦੇ ਸੌ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਇਕ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੱਚੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਮਨੋਰਥ ਸੱਚੇ—ਇਹੀ ਲੱਭਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਲੱਭੀਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।' ਇੰਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੰਧਣ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਬੱਤੀ ਤਿੰਨ (32) ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ?' ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਬੁਰਾਈ, ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ, ਤਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਲੱਭਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ।' ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਡਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?' ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਸਭ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।' ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ।' ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਕਲ, ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਖਾਂ ਤੱਕ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਜਾਓ, ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾਓ, ਸਿੰਗਾਰ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ।' ਉਹ ਐਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਹੁਣ ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?' ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸਜੇ-ਸਵਾਰੇ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਂ।' ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਡਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਦੈਤਿਆ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਵੇਗਾ।' ਵਿਰੋਚਨ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ: 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।' ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ, ਜੋ ਬੰਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜੋ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਦੈਤਿਆ ਹੈ।' ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ: ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਖਤਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੰਗਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਰੀਰ ਅੰਨਾ, ਥੱਕਿਆ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੰਧਣ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਮਘਵਨ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ। ਹੁਣ ਕੀ ਲੱਭਣ ਆਇਆ?' ਇੰਦ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਧੀਆ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅੰਨਾ, ਥੱਕਿਆ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ। ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ।' ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਮਘਵਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੋਰ 32 ਸਾਲ ਰਹਿ।' ਇੰਦ੍ਰ ਹੋਰ 32 ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 'ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਡਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਇੰਦ੍ਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਖਤਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਨਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੰਧਣ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਮਘਵਨ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ। ਹੁਣ ਕੀ ਲੱਭਣ ਆਇਆ?' ਇੰਦ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਨਾ ਨਹੀਂ; ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ।' ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਮਘਵਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੋਰ 32 ਸਾਲ ਰਹਿ।' ਇੰਦ੍ਰ ਹੋਰ 32 ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 'ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਡਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਇੰਦ੍ਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਖਤਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਸ ਲਈ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੰਧਣ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਮਘਵਨ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ। ਹੁਣ ਕੀ ਲੱਭਣ ਆਇਆ?' ਇੰਦ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਸ ਲਈ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ।' ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਮਘਵਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਹੀ। ਹੋਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹਿ।' ਇੰਦ੍ਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਸੌ ਸਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮਘਵਨ, ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਮੌਤ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਮਰ, ਨਿਰਲੇਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਲਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਛੁਹਦੇ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ, ਗੱਜਣ—all ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ, ਚਾਨਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ, ਚਾਨਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਖਾਂਦਾ, ਖੇਡਦਾ, ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ—ਪਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੈ। ਜੋ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਘ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਸੁੰਘਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਨੱਕ ਸੁੰਘਣ ਲਈ। ਜੋ 'ਮੈਂ ਇਹ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਲਈ। ਜੋ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਸੁਣਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਨ ਸੁਣਣ ਲਈ। ਜੋ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਸੋਚਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਅੱਖ ਹੈ।