ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ (ਕਿਰਿਆ) ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਗੁਰੁ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਡੋਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਡੋਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਡੋਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਗੁਰੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ (ਮਹਾਨਤਾ) ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸੋ।" ਗੁਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਗੁਰੁ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਜਾਣਦਾ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਦਿਸਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਜੋ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਵੰਤ।" ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?" ਗੁਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ।" ਫਿਰ ਗੁਰੁ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, "ਇਥੇ ਲੋਕ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਸੋਨੇ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਫਿਰ ਗੁਰੁ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ: "ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਵੀ, ਪਿੱਛੇ ਵੀ, ਅੱਗੇ ਵੀ, ਸੱਜੇ ਵੀ, ਖੱਬੇ ਵੀ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਇਹ ਹੈ—ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੱਜੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੱਬੇ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਰਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨਸ਼ਵੰਤ ਹਨ।" "ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਆਸ, ਯਾਦ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਲਯ, ਭੋਜਨ, ਤਾਕਤ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੱਛਾ, ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਨਾਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਕਤ ਹੈ: ਉਹ ਮੌਤ, ਰੋਗ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜੋ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ, ਤਿੰਨ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਨੌ ਤੇ ਫਿਰ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਸੌ, ਦੱਸ, ਇੱਕ, ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯਾਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦੇ ਦਾਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਕੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਕੰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਗੁਰੁ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰਲੇ ਸ੍ਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਭਣਾ ਤੇ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, 'ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਦੇ ਕਮਲ ਨੁਮਾ ਘਰ ਵਿਚ, ਇਸ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿੱਕੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਕੀ ਲੱਭਣਾ ਤੇ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?' ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਇਹ ਦਿਲ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, 'ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬੁੱਢਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ?' ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ: 'ਉਹ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁੱਢਦਾ, ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।'" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।" "ਜੇ ਉਹ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਤਾ-ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮਾਵਾਂ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਮਾਤਾ-ਲੋਕ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਭਰਾ-ਲੋਕ, ਭੈਣ-ਲੋਕ, ਦੋਸਤ-ਲੋਕ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਦਾ ਲੋਕ, ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ—ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਝੂਠ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਝੂਠ ਵਲੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਹਿਰਦਾ' ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਰਗ-ਲੋਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਿਰਭੈ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸੱਚ' ਹੈ।" "ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹਨ: 'ਸਤ-ਤਿ-ਯਮ।' 'ਸਤ' ਅਮਰ ਹੈ, 'ਤਿ' ਨਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, 'ਯਮ' ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਰਗ-ਲੋਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਪੁਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮਿਲ ਨਾ ਜਾਣ। ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਚੰਗਾ, ਨਾ ਮਾੜਾ ਕਰਮ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜ਼ਖਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, 'ਇਹ ਯਗ੍ਨ ਹੈ,' ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, 'ਇਹ ਹੋਮ ਹੈ,' ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ 'ਸੱਤ੍ਰਾਯਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਮੌਨ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "'ਅਨਾਸ਼ਕਾਯਨ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 'ਮਿਤਿ' ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਝੀਲਾਂ ਹਨ: ਅਰਾ ਤੇ ਨਿਆ। ਤੀਜੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਐਰਮ ਝੀਲ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵਿਰੱਖ, ਸੋਮਾ ਮਦ ਪੀਣ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ।" "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਅਰਾ ਤੇ ਨਿਆ ਝੀਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਲਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਚਿੱਟਾ, ਇਹ ਨੀਲਾ, ਇਹ ਪੀਲਾ, ਇਹ ਲਾਲ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਹ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੋਂ ਇਹ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਾਪ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ।