ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ-ਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਕੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪਾਣੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੋਜਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ, ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੋਜਨ ਵਾਧੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਘਾਹ, ਰੁੱਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਚੀਟੀ—all ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।” ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਗੜਗੜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਵਰਖਾ ਪਵੇਗੀ।’ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਜਲੀਆਂ, ਉਪਰ-ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆੜੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੜਗੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।” ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੂਰਨ, ਅੰਧਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅਕਾਸ਼ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਬਿਜਲੀ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਮ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।” ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸਮਝ (ਸਮਰਣ/ਮੈਮੋਰੀ) ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਪਰ ਯਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਸੁਣਦੇ, ਨਾ ਸੋਚਦੇ, ਨਾ ਜਾਣਦੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਸੋਚਦੇ, ਤੇ ਜਾਣਦੇ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਮਝ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।” ਜੋ ਸਮਝ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਆਸ (ਹੋਪ) ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਯਾਦ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾ ਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।” ਜੋ ਆਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਆਸ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਣ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਭਰਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਭੈਣ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਮਾਤਾ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਭਰਾ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਭੈਣ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ ਹੈ।” ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਲਾ ਮਾਰ ਦੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾ ਛੱਡੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਵੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹੇ, “ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ,” ਤਾਂ ਉਹ ਕਹੇ, “ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਨਾਲ ਵਧ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਜਾਣਿਆਂ, ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (faith) ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਠਾ (steadfastness) ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਕਰਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੁਖ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੁਖ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਨਾ ਸੁਣੇ, ਨਾ ਜਾਣੇ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਸੁਣੇ, ਜਾਣੇ—ਉਹ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਮਰ ਹੈ; ਛੋਟਾ ਮਰਤ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਜੀ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?’ ‘ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।’” ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਲੋਕ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸੋਨਾ, ਨੌਕਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ, ਘਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।” “ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ?” “ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੈ, ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ: ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੱਜੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੱਬੇ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ।” ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਾਪ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਤਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਆਸ, ਸਮਝ, ਅਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ, ਭੋਜਨ, ਤਾਕਤ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਸਮਝ, ਇਰਾਦਾ, ਮਨ, ਬੋਲ, ਨਾਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਉਹ ਮੌਤ, ਰੋਗ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ, ਤਿੰਨ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਨੌ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਸੌ, ਦਸ, ਇੱਕ, ਅਤੇ ਵੀ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਦਾਗ ਧੋਏ ਗਏ ਹਨ, venerable Sanatkumara ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਪਾਰ ਦਾ ਤੀਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨੂੰ Skanda ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨੂੰ Skanda ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਆਲ੍ਹਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਜੋ; ਉਹੀ ਜਾਣੋ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, “ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਮਲ-ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਛੋਟੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ?”—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਰ ਦਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, “ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸਭ ਜੀਵ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਉਤਰ ਦਿਓ: “ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਇਹ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਮੌਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਭੁੱਖ-ਅਤਿ-ਪਿਆਸ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮੰਤਵ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼, ਜਿਹੜਾ ਖੇਤ—ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਪੂਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ।